Budowa kościoła 1595-1601 - Jerzy Bruckner i Adam Schaffgotsch

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 9.11.2026

Zawartość tekstu

Budowa kościoła Trójcy Świętej w skrócie

Budowa kościoła w Żmigrodzie 1595-1601 łączy trzy nazwiska i daty: Jerzego Brucknera jako budowniczego, Adama von Schaffgotscha jako fundatora oraz 25 marca 1597 roku jako dzień położenia kamienia węgielnego. Obecny kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie, w powiecie trzebnickim na Dolnym Śląsku, poświęcono w 1601 roku, choć jedno ze źródeł wskazuje też rok 1607.

Jakie daty opisują budowę kościoła w Żmigrodzie?

Najbezpieczniej ujmować dzieje świątyni jako proces rozpoczęty w 1595 roku, udokumentowany datą kamienia węgielnego 25 marca 1597 roku i zakończony poświęceniem w 1601 roku, z możliwym dalszym prowadzeniem prac do 1607 roku. Taki zapis nie zaciera różnicy między rozpoczęciem budowy, poświęceniem kościoła i finalizowaniem robót.

Żmigród miał kościół już w XIII wieku. Budowa z przełomu XVI i XVII wieku nie oznacza więc początku chrześcijaństwa w miejscowości, lecz powstanie obecnej murowanej świątyni, która później przechodziła kolejne fazy odbudowy i przebudowy.

• Rok 1595 oznacza początek budowy obecnego kościoła Trójcy Świętej według opracowań o świątyni.
• 25 marca 1597 roku jest datą położenia kamienia węgielnego zapisaną w archiwalnej kronice parafialnej.
• Rok 1601 wiąże się z poświęceniem kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy.
• Rok 1607 pojawia się w haśle dotyczącym parafii jako alternatywna data końca budowy.
• Rok 1599 występuje w opisie zabytku przywoływanym na liście zabytków Żmigrodu.

Kościół opisany datami 1599, 1723 i XVIII wiek nie jest budowlą z jednej, niezmiennej fazy - jego bryła zachowuje pamięć o fundacji, pożarze i odbudowie.

Dlaczego kościół ma znaczenie także poza historią architektury?

Wezwanie Trójcy Świętej wskazuje na centralną tajemnicę wiary chrześcijańskiej. Katechizm Kościoła Katolickiego określa ją jako centrum tajemnicy wiary i życia chrześcijańskiego, dlatego nazwa kościoła nie jest wyłącznie historycznym podpisem budowli.

„Tajemnica Trójcy Świętej stanowi centrum tajemnicy wiary i życia chrześcijańskiego.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 234.

Dla osoby zwiedzającej ważne jest rozróżnienie dwóch porządków: architektura i historia fundacji opisują dzieje miejsca, a wezwanie kościoła odnosi się do wiary Kościoła. Nie trzeba ich mieszać, aby oba dobrze rozumieć.

• Kościół Trójcy Świętej jest parafialną świątynią rzymskokatolicką w Żmigrodzie.
• Trójca Święta oznacza w nauce Kościoła jednego Boga w trzech Osobach, zgodnie z KKK 234-237.
• Jerzy Bruckner pozostaje w tym przewodniku budowniczym, bez dopisywania niepotwierdzonej biografii.
• Adam von Schaffgotsch pozostaje fundatorem związanym z żmigrodzką świątynią na przełomie XVI i XVII wieku.

Kto zbudował kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie?

Obecny kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie zbudował Jerzy Bruckner z fundacji Adama von Schaffgotscha. Źródła dotyczące kościoła przypisują Brucknerowi rolę budowniczego, a Schaffgotschowi rolę fundatora; pamiątką po fundacji jest kartusz herbowy nad renesansowym portalem.

Kim był Jerzy Bruckner - budowniczy kościoła?

Jerzy Bruckner był budowniczym kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie według opisu świątyni. To pewna informacja potrzebna do odczytania fundacji, lecz nie daje podstaw do przypisywania mu innych realizacji, miejsca pochodzenia ani szczegółów zawodowej drogi.

W historii zabytków łatwo zamienić jedno potwierdzone nazwisko w rozbudowaną opowieść. Tutaj lepiej pozostać przy tym, co źródło przekazuje wprost: Bruckner prowadził budowę kościoła fundowanego przez Adama von Schaffgotscha.

• Jerzy Bruckner jest wskazywany jako budowniczy obecnego kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie.
• Żmigród w tym tekście oznacza miasto w województwie dolnośląskim, a nie Nowy Żmigród na Podkarpaciu.
• Budowa z lat 1595-1601 dotyczy obecnej świątyni, nie pierwszego kościoła wzmiankowanego w XIII wieku.
• Źródła lokalne nie uzasadniają dopisywania Brucknerowi innych dzieł ani biograficznych szczegółów.

Jedno zdanie wystarcza jako solidny punkt odniesienia: Jerzy Bruckner zbudował kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie w ramach fundacji Adama von Schaffgotscha.

Kim był Adam von Schaffgotsch - fundator i właściciel herbu?

Adam von Schaffgotsch był fundatorem budowy kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie na przełomie XVI i XVII wieku, a jego herb zachował się w kartuszu nad portalem. Fundator finansował przedsięwzięcie i należał do osób, których patronat nad świątynią zostawiał trwały znak w architekturze.

Warto obejrzeć portal przed wejściem, spokojnie i z bliska. Kartusz herbowy nie jest dodatkiem dekoracyjnym oderwanym od historii - łączy fasadę z osobą fundatora i z czasem budowy. Więcej o samej postaci opisuje osobny materiał: Adam von Schaffgotsch, fundator.

• Adam von Schaffgotsch ufundował budowę kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie.
• Kartusz herbowy nad portalem przypomina o związku fundatora z budowlą.
• Renesansowy portal stanowi czytelny element zewnętrznej architektury kościoła.
• Prawo patronatu było w epoce ogólnym sposobem wiązania fundatora z kościołem, jego utrzymaniem i reprezentacją.

Jak przebiegała budowa w latach 1595-1601?

Budowa kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie rozpoczęła się w 1595 roku, kamień węgielny położono 25 marca 1597 roku, a poświęcenie pod wezwaniem Świętej Trójcy nastąpiło w 1601 roku według archiwalnej kroniki parafialnej. Źródła zachowują też datę 1607, dlatego chronologię trzeba przedstawiać z tym zastrzeżeniem.

Co oznacza kamień węgielny z 25 marca 1597 roku?

Kamień węgielny z 25 marca 1597 roku oznacza ceremonialne rozpoczęcie istotnego etapu budowy, zapamiętane przez kronikę parafialną. Data przypada na uroczystość Zwiastowania Pańskiego, obchodzoną w Kościele dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem.

Nie należy jednak utożsamiać tego dnia automatycznie z pierwszym ruchem ziemi na placu budowy. Prace miały ruszyć już w 1595 roku, a sam obrzęd położenia kamienia węgielnego był ważnym, publicznym momentem fundacji.

Uroczystość Zwiastowania Pańskiego przypomina o zwiastowaniu Maryi i wcieleniu Syna Bożego; opis wydarzenia znajduje się w Ewangelii według św. Łukasza, Łk 1,26-38 - Biblia Tysiąclecia.

1. Rok 1595 otwiera okres prac przy obecnym kościele Trójcy Świętej.
2. 25 marca 1597 roku wyznacza położenie kamienia węgielnego według archiwalnej kroniki parafii.
3. Uroczystość Zwiastowania Pańskiego nadaje tej dacie miejsce w kalendarzu liturgicznym.
4. Rok 1601 wiąże się z poświęceniem kościoła pod obecnym wezwaniem.
5. Okres do 1607 roku może odnosić się do późniejszego domknięcia robót według innego przekazu.

1601 czy 1607 - kiedy zakończono budowę?

Źródła podają dwie daty: 1601 jako rok poświęcenia kościoła i 1607 jako datę końca budowy w haśle o parafii. Najuczciwsza formuła brzmi: świątynię budowano od 1595 roku, poświęcono w 1601 roku, a część prac mogła trwać do 1607 roku.

Rozbieżność nie musi oznaczać błędu. Przy dużej murowanej świątyni poświęcenie mogło nastąpić, gdy budynek nadawał się do kultu, a później prowadzono jeszcze roboty wykończeniowe lub konstrukcyjne. Brak szczegółowego opisu tych etapów nie pozwala jednak rozstrzygać, których dokładnie elementów dotyczył rok 1607.

Data	Co opisuje	Źródłowy kontekst
1595	Początek budowy	Opracowania o kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie
25 marca 1597	Położenie kamienia węgielnego	Archiwalna kronika parafialna
1601	Poświęcenie kościoła	Hasło o kościele i kronika parafialna
1607	Alternatywna data ukończenia	Hasło o parafii Trójcy Świętej
1723	Odbudowa po pożarze	Opis dziejów kościoła

Różne daty końca budowy nie zmieniają podstawowego faktu: fundacja Brucknera i Adama von Schaffgotscha należy do przełomu XVI i XVII wieku.

• Poświęcenie w 1601 roku jest datą odnoszoną do rozpoczęcia funkcji liturgicznej kościoła.
• Data 1607 powinna być podawana obok 1601 roku, a nie zastępować jej bez wyjaśnienia.
• Pożar z 1702 roku oddziela pierwotną fazę budowy od późniejszej odbudowy z 1723 roku.
• Opis zabytku nie pozwala przypisać każdej części obecnej bryły do jednego roku budowy.

Co zrobiono, gdy wieża zaczęła się przechylać?

Gdy wieża kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie zaczęła się przechylać po budowie, dobudowano przy niej boczne mury podpierające. Mury zachowały się do dziś i są najbardziej rozpoznawalnym śladem dawnego problemu konstrukcyjnego, natomiast źródła nie podają jego przyczyny ani dokładnej daty wykonania podpór.

Czy wieża kościoła w Żmigrodzie jest krzywa?

Tak, źródła historyczne informują, że wieża zaczęła się przechylać po budowie, dlatego wzniesiono przy niej boczne mury podpierające. Sam opis nie daje podstaw, by oceniać współczesny stan techniczny wieży lub określać skalę jej odchylenia.

To ważne ograniczenie. Opowieść o „pochyłej wieży” brzmi efektownie, lecz nie należy dopowiadać hipotez o podłożu, błędach budowniczych czy zagrożeniu konstrukcyjnym. O aktualnej kondycji zabytku mogą mówić wyłącznie bieżące ekspertyzy konserwatorskie i techniczne.

• Przechylenie wieży miało nastąpić po budowie kościoła według opisu parafii.
• Boczne mury podpierające powstały jako odpowiedź na ten problem konstrukcyjny.
• Zachowane podpory można oglądać z boku bryły kościoła.
• Przyczyna przechyłu nie została podana w źródłach użytych w tym przewodniku.

Jak oglądać mury podpierające bez tworzenia legend?

Najpierw obejrzyj boczną część bryły, potem porównaj jej ciężkie podpory z pionowymi podziałami ścian. Takie oglądanie pozwala dostrzec praktyczny charakter murów bez zamieniania ich w legendę o „polskim odpowiedniku Pizy”.

Zdjęcie wieży autorstwa Sławomira Milejskiego, udostępnione na licencji CC BY-SA 3.0 pl, dobrze pokazuje ceglaną bryłę i miedziany hełm. Podczas wizyty trzeba pamiętać, że kościół jest przede wszystkim miejscem kultu, więc zwiedzanie nie powinno zakłócać liturgii ani modlitwy.

• Boczny widok kościoła najczytelniej pokazuje relację wieży i murów podpierających.
• Ceglana wieża tworzy wyraźny kontrast z jasnym wnętrzem trójnawowej bazyliki.
• Miedziany hełm jest elementem sylwety świątyni widocznej z dalszej perspektywy.
• Fotografia zabytku pomaga przygotować trasę oglądania, ale nie zastępuje spokojnej obserwacji na miejscu.

Wieża w Żmigrodzie nie jest ciekawostką oderwaną od całości - jej mury podpierające są materialnym świadectwem reakcji budowniczych na problem, który pojawił się po wzniesieniu konstrukcji.

Co zostało z kościoła z przełomu XVI i XVII wieku?

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie zachował z dawnej fazy przede wszystkim czytelne elementy bryły, w tym renesansowy portal z herbem Schaffgotschów oraz zewnętrzne mury dzielone lizenami. Dzisiejszy wygląd jest jednak rezultatem późniejszych zmian: pożaru z 1702 roku, odbudowy w 1723 roku i przebudowy prezbiterium w 1869 roku.

Gdzie znajduje się renesansowy portal z kartuszem herbowym?

Renesansowy portal z kartuszem herbowym Schaffgotschów znajduje się przy wejściu do kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie. To najlepiej udokumentowany detal łączący widzialną architekturę z fundacją Adama von Schaffgotscha.

Portal dobrze oglądać jako całość: najpierw proporcje obramienia, następnie kartusz. Herb nie wymaga dopowiadania skomplikowanej genealogii, aby był czytelny - jest znakiem fundatora pozostawionym przy świątyni.

• Renesansowy portal należy do rozpoznawalnych zabytkowych elementów kościoła.
• Kartusz herbowy zawiera herb rodu Schaffgotschów.
• Adam von Schaffgotsch łączy portal z fundacją budowy na przełomie XVI i XVII wieku.
• Wejście do kościoła daje możliwość obejrzenia detalu bez ingerowania w wyposażenie wnętrza.

Jak czytać mury, sklepienia i lizeny kościoła?

Mury zewnętrzne dzielone lizenami oraz sklepienia sieciowe w nawach bocznych pomagają rozpoznać architektoniczną złożoność kościoła. Obecna świątynia jest murowaną, orientowaną, trójnawową bazyliką z wydłużonym prezbiterium zamkniętym wielobocznie.

W nawie głównej znajdują się sklepienia kolebkowe z lunetami, a w bocznych - sklepienia sieciowe. Nie oznacza to, że każdy widoczny element pochodzi z czasu fundacji. Po pożarze z 1702 roku świątynię odbudowano w 1723 roku, a obecne prezbiterium wiąże się z rokiem 1869. Tę późniejszą historię rozwija artykuł o pożarze z 1702 roku oraz tekst o prezbiterium z 1869 roku.

• Trójnawowa bazylika opisuje obecny układ przestrzenny kościoła.
• Sklepienia kolebkowe z lunetami znajdują się w nawie głównej.
• Sklepienia sieciowe występują w nawach bocznych.
• Lizeny dzielą zewnętrzne mury i porządkują odbiór bryły.
• Prezbiterium z 1869 roku przypomina, że wnętrze zmieniało się po pierwotnej budowie.

Jaka jest historia rodu Schaffgotschów?

Ród Schaffgotschów jest śląskim rodem szlacheckim kojarzonym między innymi z Cieplicami i zamkiem Chojnik w Karkonoszach, lecz dla historii Żmigrodu najważniejszy pozostaje Adam von Schaffgotsch jako fundator kościoła Trójcy Świętej. Nie należy mieszać tej fundacji z późniejszymi dziejami innych gałęzi rodu.

Jak odróżnić Adama von Schaffgotscha od późniejszych przedstawicieli rodu?

Adama von Schaffgotscha trzeba odróżniać od Hansa Ulricha Schaffgotscha z XIX wieku, męża Joanny Gryzik. Fundator żmigrodzkiego kościoła należy do przełomu XVI i XVII wieku, a XIX-wieczny wątek górnośląski dotyczy innej epoki i nie tłumaczy fundacji w Żmigrodzie.

Takie rozdzielenie porządkuje opowieść. Wspólne nazwisko nie oznacza, że każda postać z rodu była związana z Żmigrodem, portalem albo budową świątyni.

• Adam von Schaffgotsch jest fundatorem kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie.
• Hans Ulrich Schaffgotsch jest postacią z XIX-wiecznego wątku rodzinnego.
• Joanna Gryzik była żoną Hansa Ulricha Schaffgotscha i nie wiąże się z fundacją żmigrodzkiego kościoła.
• Cieplice i zamek Chojnik odnoszą się do śląskich dziejów rodu, nie do lokalizacji kościoła w Żmigrodzie.

Kim są potomkowie Schaffgotschów?

Potomkowie Schaffgotschów należą do dalszych dziejów rodu, który przetrwał do XX wieku, a po 1945 roku utracił śląskie dobra. W przewodniku po kościele w Żmigrodzie ich genealogia ma znaczenie jedynie wtedy, gdy pomaga nie pomylić fundatora Adama von Schaffgotscha z późniejszymi osobami o tym samym nazwisku.

Dla samej świątyni ważniejszy od rozległego drzewa rodzinnego jest prosty ślad fundacji: herb nad portalem. To on prowadzi od architektury do historii rodu, bez przenoszenia na Żmigród wydarzeń z innych miejsc Śląska.

• Ród Schaffgotschów zachował ciągłość także po epoce fundacji kościoła w Żmigrodzie.
• Rok 1945 stanowi granicę utraty śląskich dóbr przez rodzinę według ogólnego zarysu dziejów rodu.
• Genealogia rodu wymaga korzystania z odrębnych opracowań, a nie domysłów opartych na nazwisku.
• Herb na portalu pozostaje najbliższym i widocznym związkiem Schaffgotschów z żmigrodzką świątynią.

Historia fundacji nie kończy dziejów kościoła. Po krótkim okresie protestanckim świątynia wróciła do katolików w 1654 roku, co opisuje materiał Hatzfeldtowie i rok 1654. W granicach parafii znajduje się również kościół filialny w Bychowie.

Najczęściej zadawane pytania

Kim była Joanna Gryzik?

Joanna Gryzik była XIX-wieczną spadkobierczynią Karola Goduli, związaną z górnośląską linią Schaffgotschów przez małżeństwo z Hansem Ulrichem Schaffgotschem. Nie była fundatorką kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie. Fundację żmigrodzką należy łączyć z Adamem von Schaffgotschem z przełomu XVI i XVII wieku.

Gdzie jest pochowana Joanna Gryzik?

Ten przewodnik nie podaje miejsca pochówku Joanny Gryzik, ponieważ temat nie wynika z udokumentowanej historii kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie. Przy pytaniach genealogicznych najlepiej sięgać do specjalistycznych opracowań dotyczących śląskiej gałęzi rodu Schaffgotschów. Nie należy łączyć miejsca pochówku Joanny Gryzik z Żmigrodem bez niezależnego źródła.

Pod jakim wezwaniem poświęcono kościół w 1601 roku?

Według archiwalnej kroniki parafialnej kościół poświęcono w 1601 roku pod wezwaniem Świętej Trójcy. To wezwanie nosi świątynia i parafia również obecnie. W katechizmowej terminologii Trójca Święta oznacza jednego Boga w trzech Osobach.

Dlaczego rejestr zabytków podaje rok 1599?

Opis zabytku przywołuje daty 1599, 1723 i XVIII wiek, czyli kolejne fazy dziejów kościoła. Rok 1599 mieści się w czasie budowy rozpoczętej w 1595 roku i poprzedza poświęcenie z 1601 roku. Taki zapis nie przeczy innym datom, lecz skrótowo opisuje wieloetapową historię budowli.

Gdzie zobaczyć herb Schaffgotschów w Żmigrodzie?

Herb Schaffgotschów znajduje się w kartuszu nad renesansowym portalem kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie. Najlepiej obejrzeć go przed wejściem do świątyni, zachowując spokój miejsca kultu. To trwała pamiątka po fundacji Adama von Schaffgotscha.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 2026.
2. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 2026.
3. Wikipedia: Żmigród - lista zabytków, odczyt 2026.
4. Narodowy Instytut Dziedzictwa - portal zabytek.pl, odczyt 2026.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 234-237.