Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie - przewodnik po bazylice

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 28.10.2026

Zawartość tekstu

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie to murowana, trójnawowa bazylika w powiecie trzebnickim, wzniesiona od 1595 r. z fundacji Adama von Schaffgotscha przez budowniczego Jerzego Brucknera. Kamień węgielny położono 25 marca 1597 r., poświęcenie nastąpiło w 1601 r. Po pożarze z 1702 r. świątynię odbudowano w 1723 r. Należy do archidiecezji wrocławskiej, a od 1945 r. prowadzą ją księża misjonarze (CM).

Mieszkam w Trzebnicy, a Żmigród znam od dziecka. Ten kościół zawsze rozpoznawałem z daleka po wieży wspartej na bocznych murach. Zebrałem tu to, co mówią o nim źródła. Serwis jest niezależnym przewodnikiem, nie stroną parafii.

Gdzie stoi kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie?

Kościół Trójcy Świętej stoi w Żmigrodzie w województwie dolnośląskim, w powiecie trzebnickim. Według strony Archidiecezji Wrocławskiej (odczyt: październik 2026) adres parafii to ul. Kościelna 1, 55-140 Żmigród. To główna świątynia parafii rzymskokatolickiej obejmującej miasto i kilkanaście okolicznych wsi, wpisanej w dekanat Prusice.

Jak nie pomylić Żmigrodu z Nowym Żmigrodem?

Wystarczy sprawdzić województwo: ten Żmigród leży na Dolnym Śląsku, w powiecie trzebnickim, a Nowy Żmigród to zupełnie inna miejscowość na Podkarpaciu. W wyszukiwarce dobrze dopisać „powiat trzebnicki”.

Do jakiej diecezji i dekanatu należy kościół?

Kościół należy do archidiecezji wrocławskiej i dekanatu Prusice, co potwierdzają katalog archidiecezji oraz serwis GCatholic. Szczegóły o wszystkich świątyniach i wsiach opisuję w tekście parafia Trójcy Świętej: kościoły, kaplice i miejscowości. W skrócie, według archidiecezji parafia obejmuje:

• Żmigród - miasto z kościołem parafialnym Trójcy Świętej i kościołem pomocniczym św. Stanisława Kostki.
• Bychowo - wieś z kościołem filialnym św. Jana Nepomucena.
• Borki i Borzęcin - wsie z kaplicami św. Maksymiliana Kolbego i św. Jadwigi Śląskiej.
• Kliszkowice Duże i Małe - miejscowości z kaplicą św. Wincentego.
• Grądzik, Karnice, Marzęcin, Nowe Domy, Węglewo i Żmigródek - pozostałe wsie w granicach parafii.

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie jest świątynią parafialną dekanatu Prusice w archidiecezji wrocławskiej, z adresem parafii przy ul. Kościelnej 1 (Archidiecezja Wrocławska, 2026).

Kiedy zbudowano kościół w Żmigrodzie?

Obecny kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie wzniesiono pod koniec XVI wieku: kamień węgielny położono 25 marca 1597 r., a świątynię poświęcono w 1601 r. Wikipedia w haśle o parafii podaje jednak koniec budowy w 1607 r. Fundatorem był Adam von Schaffgotsch, budowniczym Jerzy Bruckner. Kościół ma za sobą trzy wyraźne epoki: 1597, 1723 i 1869.

Średniowieczny poprzednik z XIII wieku

Kościół w Żmigrodzie istniał już w XIII wieku. Sama osada pojawia się w dokumentach w 1155 r., w bulli papieża Hadriana IV, pod nazwą „Zunigrod”. W 1253 r. Henryk III Biały lokował miasto, a według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.) w tym samym akcie nadał ziemię pod budowany kościół.

Fundacja Schaffgotschów i budowniczy Jerzy Bruckner

Obecną świątynię zawdzięczamy fundatorowi Adamowi von Schaffgotschowi i budowniczemu Jerzemu Brucknerowi. Prace ruszyły w 1595 r. Herb fundatora do dziś zdobi renesansowy portal.

Protestanci, Hatzfeldtowie i rok 1654

Według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.) kościół był krótko w rękach protestantów. W 1654 r. hrabia Melchior von Hatzfeldt przekazał go katolikom. Łatwo pomylić dwa rody. Schaffgotschowie kościół ufundowali, a Hatzfeldtowie zwrócili go katolikom; to w ich pałacu podpisano w 1813 r. protokół trachenberski.

Pożar 1702, odbudowa 1723 i prezbiterium z 1869 roku

W 1702 r. kościół strawił pożar, a w 1723 r. go odbudowano (Wikipedia, hasła o kościele i parafii). Dawna strona parafii podaje dwie kolejne daty: 1869 r. jako czas powstania obecnego prezbiterium i 1889 r. jako rok konsekracji wielkiego ołtarza.

Rok	Wydarzenie	Źródło
XIII w.	Kościół wzmiankowany jako istniejący	Wikipedia, hasło o kościele
1595	Początek budowy obecnej świątyni	Wikipedia, hasła o kościele i parafii
25.03.1597	Położenie kamienia węgielnego	dawna strona parafii, 2022
1601 lub 1607	Poświęcenie albo koniec budowy (źródła się różnią)	Wikipedia, dawna strona parafii
1654	Przekazanie kościoła katolikom przez Melchiora von Hatzfeldta	dawna strona parafii, 2022
1702 i 1723	Pożar i odbudowa	Wikipedia, hasła o kościele i parafii
1869 i 1889	Prezbiterium i konsekracja wielkiego ołtarza	dawna strona parafii, 2022

Pełniejszą oś czasu, z proboszczami i dziejami miasta, znajdziesz w tekście historia parafii od XIII wieku.

Czy kościół w Żmigrodzie jest bazyliką?

Tak, ale w sensie architektonicznym. Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie ma trzy nawy: wyższą nawę główną nakrytą sklepieniem kolebkowym z lunetami i niższe nawy boczne o sklepieniach sieciowych (Wikipedia, hasło o kościele). Tytuł bazyliki mniejszej nadaje osobno Stolica Apostolska, a dostępne źródła nie potwierdzają takiego tytułu dla tej świątyni.

Czym różni się bazylika od bazyliki mniejszej?

Bazylika to typ budowli: nawa główna jest wyższa od bocznych i doświetlona oknami ponad ich dachami. Bazylika mniejsza to tytuł honorowy, który papież nadaje konkretnej świątyni, niezależnie od jej kształtu. Słowo jest to samo, znaczenia są dwa. Najważniejsze różnice:

• Bazylika architektoniczna - określa układ przestrzeni, czyli wyższą nawę główną i niższe nawy boczne.
• Bazylika mniejsza - jest tytułem nadawanym przez Stolicę Apostolską, a nie cechą budynku.
• Kościół w Żmigrodzie - spełnia definicję architektoniczną jako trójnawowa bazylika z wydłużonym prezbiterium.
• Tytuł papieski - nie występuje w źródłach dotyczących Żmigrodu, ani w katalogu archidiecezji, ani w Wikipedii.

Co mówi prawo kanoniczne o kościele?

Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. w kan. 1214 określa kościół jako poświęcony budynek służący sprawowaniu kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić, zwłaszcza na publiczne nabożeństwa. O liczbie naw ta definicja milczy.

Kościół to poświęcony budynek przeznaczony do sprawowania kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić, przede wszystkim na publiczny kult (parafraza). - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1214, 1983

Architektura: trzy nawy, sklepienia i pochylona wieża

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie to murowana świątynia orientowana, czyli z prezbiterium zwróconym na wschód, charakteryzująca się trzema nawami, wydłużonym prezbiterium zamkniętym wielobocznie i ceglaną wieżą wspartą murami podpierającymi. Według Wikipedii mury zewnętrzne dzielą lizeny, czyli płaskie, pionowe pasy lekko wysunięte z lica ściany.

Jak wygląda kościół w Żmigrodzie z zewnątrz?

Z zewnątrz najpierw widać ceglaną wieżę z miedzianym hełmem pokrytym zieloną patyną. Obchodząc kościół, zwróć uwagę na kilka elementów:

• Lizeny - rytmicznie dzielą ściany zewnętrzne i porządkują długą bryłę.
• Prezbiterium - jest wydłużone i zamknięte wielobocznie, a w obecnej formie pochodzi z 1869 r. według dawnej strony parafii.
• Różnica wysokości naw - pokazuje z zewnątrz bazylikowy układ wnętrza.
• Mury podpierające wieżę - są widocznym śladem dawnych kłopotów konstrukcyjnych.
• Renesansowy portal - prowadzi do wnętrza i nosi kartusz z herbem fundatora.

Renesansowy portal z herbem Schaffgotschów

Portal to jeden z najczytelniejszych śladów budowy z przełomu XVI i XVII wieku. Kartusz herbowy Schaffgotschów przypomina, kto zapłacił za kościół. Lubię przy nim przystanąć dłużej.

Dlaczego wieża ma mury podpierające?

Wieża po zbudowaniu zaczęła się przechylać, dlatego dobudowano do niej boczne mury podpierające, które zachowały się do dziś (Wikipedia, hasło o parafii). Źródła, z których korzystam, nie podają dokładnej daty tej dobudowy. Nie będę jej więc zgadywał.

Co zobaczyć we wnętrzu kościoła?

We wnętrzu kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie najcenniejsze są neogotycki ołtarz główny, barokowe ołtarze boczne, rzeźby i obrazy z XVIII wieku, płyty nagrobne z XVI-XIX wieku oraz organy firmy Schlag & Söhne z ok. 1915 r., mające 25 głosów (Wikipedia, hasła o kościele i parafii). Proponuję oglądać je w takiej kolejności:

1. Zacznij od nawy głównej i spójrz w górę na sklepienie kolebkowe z lunetami.
2. Przejdź wzrokiem do prezbiterium z neogotyckim ołtarzem głównym, konsekrowanym w 1889 r. według dawnej strony parafii.
3. Obejrzyj barokowe ołtarze boczne i XVIII-wieczne rzeźby w nawach bocznych pod sklepieniami sieciowymi.
4. Poszukaj płyt nagrobnych z XVI-XIX wieku, w tym epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r.
5. Na koniec odwróć się w stronę chóru muzycznego i obejrzyj złocony prospekt organów.

Neogotycki ołtarz główny i barokowe ołtarze boczne

Wnętrze łączy dwie epoki. Ołtarz główny jest neogotycki, z XIX wieku, a ołtarze boczne są barokowe. Z baroku pochodzą też rzeźby i obrazy z XVIII wieku, co dobrze pasuje do odbudowy po pożarze z 1702 r.

Organy Schlag & Söhne z ok. 1915 roku

Organy zbudowała około 1915 r. firma Schlag & Söhne. Instrument ma 25 głosów i trakturę pneumatyczną, w której ruch klawisza przenosi do zaworów powietrze, a nie mechaniczne cięgła. Ostatni remont wykonał wrocławski zakład Czesław Chrobak i Synowie (Wikipedia, hasło o kościele).

Płyty nagrobne i epitafium Valentinusa Schmidta

W kościele zachowały się płyty nagrobne z XVI-XIX wieku. Jedną z ciekawszych jest epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r., komendanta zamku w Żmigrodzie, znane m.in. ze zdjęcia w Wikimedia Commons. To najbardziej osobisty fragment wnętrza.

Dlaczego patronem jest Trójca Święta?

Patronem jest Trójca Święta, bo kościół poświęcono w 1601 r. właśnie pod tym wezwaniem (dawna strona parafii). Wezwanie odwołuje się do tajemnicy, którą Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 234 nazywa centralną tajemnicą wiary. Odpust parafialny przypada w Uroczystość Najświętszej Trójcy, w pierwszą niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego.

Co mówi Katechizm o Trójcy Świętej?

Katechizm z 1992 r. omawia Trójcę Świętą w punktach 232-267. Punkt 234 mówi wprost o jej miejscu w wierze:

„Tajemnica Trójcy Świętej jest centralną tajemnicą wiary i życia chrześcijańskiego.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 234, 1992

Biblijnym punktem odniesienia jest m.in. polecenie Jezusa z Ewangelii według św. Mateusza, z którego pochodzi formuła chrzcielna:

„Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego.” - Mt 28,19, Biblia Tysiąclecia

Kiedy jest odpust w Żmigrodzie?

Odpust parafialny przypada w Uroczystość Najświętszej Trójcy, czyli w niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego. W 2027 r. będzie to 23 maja, bo Wielkanoc przypada wtedy 28 marca. Programu odpustu nie podaje żadne aktualne źródło internetowe, więc godziny najlepiej sprawdzić w ogłoszeniach parafialnych w kościele. Więcej piszę w tekście Uroczystość Trójcy Świętej i odpust.

Gdzie w Żmigrodzie widać motyw trzech?

Liczba trzy powraca w tym miejscu częściej, niż można by się spodziewać. To moja obserwacja, a nie nauka Kościoła, ale fakty ją wspierają:

• Trzy nawy - kościół jest trójnawową bazyliką.
• Trzy epoki budowy - kamień węgielny z 1597 r., odbudowa z 1723 r. i prezbiterium z 1869 r.
• Trzy kościoły parafii - Trójcy Świętej i św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie oraz św. Jana Nepomucena w Bychowie.
• Trzy rozdziały opieki nad kościołem - fundacja Schaffgotschów, zwrot katolikom przez Hatzfeldtów i duszpasterstwo księży misjonarzy po 1945 r.

Kościół po 1945 roku: księża misjonarze i Rok Święty 2025

Od 1945 r. parafię Trójcy Świętej w Żmigrodzie prowadzi Zgromadzenie Misji, czyli księża misjonarze św. Wincentego a Paulo (CM), co podają Wikipedia i dawna strona parafii. Pierwszym powojennym proboszczem był ks. Jan Jonaczyk CM. W 2025 r. kościół znalazł się na liście kościołów jubileuszowych Roku Świętego archidiecezji wrocławskiej (GCatholic).

Kto prowadzi parafię w Żmigrodzie?

Według strony Archidiecezji Wrocławskiej (odczyt: 27 października 2026 r.) proboszczem jest ks. Jerzy Tyrak CM, a wikariuszem ks. Robert Iskrzycki CM. Wybrani proboszczowie z listy w Wikipedii, wszyscy ze Zgromadzenia Misji:

• Ks. Jan Jonaczyk CM - proboszcz w latach 1945-1959, pierwszy po wojnie.
• Ks. Antoni Kułaga CM - proboszcz w latach 1969-1974, za którego staraniem parafia otrzymała dawny kościół ewangelicki.
• Ks. Walentynowicz CM - proboszcz w latach 2004-2013.
• Ks. Jerzy Tyrak CM - proboszcz od 2025 r.

Skąd przybyli powojenni parafianie?

Po wojnie do Żmigrodu przyjechali mieszkańcy z Wielkopolski i z dawnych Kresów: z okolic Lwowa, Tarnopola i z Wileńszczyzny (dawna strona parafii, stan z 2022 r.). 11 czerwca 1947 r. figurę Niepokalanej na rynku poświęcili kard. August Hlond i kard. Bernard Griffin. W 1972 r. dawny kościół ewangelicki, zbudowany w latach 1854-1861 według projektu Hermanna Friedricha Waesemanna, rekonsekrowano jako kościół św. Stanisława Kostki.

Czy kościół był kościołem jubileuszowym?

Tak. Według serwisu GCatholic kościół Trójcy Świętej był na liście kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025 w archidiecezji wrocławskiej. Co oznaczał taki status, opisuję w tekście kościół jubileuszowy Roku Świętego 2025.

Jak zwiedzać kościół i kiedy są Msze?

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie jest czynną świątynią parafialną, więc najlepiej zwiedzać go poza Mszami i nabożeństwami, w ciszy i w stosownym stroju. W dni robocze, według strony Archidiecezji Wrocławskiej (stan: październik 2026), Msze w Żmigrodzie są o 8:00 i 18:30.

1. Sprawdź aktualne godziny Mszy na stronie Archidiecezji Wrocławskiej.
2. Przyjdź między nabożeństwami, a jeśli trwa Msza, poczekaj w kruchcie albo dołącz do modlitwy.
3. Zacznij od obejścia bryły i portalu z herbem Schaffgotschów.
4. Wewnątrz poruszaj się cicho i nie wchodź do prezbiterium.
5. Jeśli masz czas, zajrzyj też do kościoła św. Stanisława Kostki.

O których godzinach są Msze w niedzielę?

W niedziele w kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie Msze są o 7:00, 9:00, 10:30, 12:00 i 18:30, według strony Archidiecezji Wrocławskiej (stan: październik 2026). W kaplicach: Borek 8:00, Borzęcin 9:30, Kliszkowice 12:50. Godziny bywają zmieniane, a pełne zestawienie znajdziesz w tekście godziny Mszy w Żmigrodzie.

Czy można robić zdjęcia w kościele?

Tak, poza nabożeństwami zwykle można fotografować, dyskretnie i bez lampy błyskowej, nie przeszkadzając modlącym się. W czasie Mszy lepiej odłożyć aparat. Zdjęcia do publikacji albo ze statywem najlepiej wcześniej uzgodnić w kancelarii parafialnej.

Gdzie załatwić sprawy kancelaryjne?

Sprawy takie jak chrzest, ślub, pogrzeb czy intencje mszalne załatwia się w kancelarii parafialnej przy ul. Kościelnej 1. Ten serwis nie przyjmuje intencji ani zgłoszeń. Godzin kancelarii nie podaję, bo w październiku 2026 r. parafia nie miała działającej oficjalnej strony; aktualną informację znajdziesz w ogłoszeniach w kościele.

Najczęściej zadawane pytania

Ile kościołów ma parafia w Żmigrodzie?

Parafia ma trzy kościoły: parafialny Trójcy Świętej, pomocniczy św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie (dawną świątynię ewangelicką) i filialny św. Jana Nepomucena w Bychowie. Do tego dochodzą kaplice, m.in. w Borkach, Borzęcinie i Kliszkowicach, kaplice Sióstr Miłosierdzia i Księży Misjonarzy oraz kaplica w szpitalu rehabilitacyjnym.

Kto poświęcił figurę Niepokalanej na rynku w Żmigrodzie?

Figurę Niepokalanej na rynku poświęcili 11 czerwca 1947 r. kard. August Hlond i kard. Bernard Griffin, prymas Anglii, według dawnej strony parafii. Kolumna Maryjna jest dziś wymieniana wśród zabytków miasta.

Czy kościół w Żmigrodzie jest zabytkiem?

Tak. Kościół parafialny pw. Świętej Trójcy figuruje w rejestrze zabytków z datowaniem „1599, 1723 - XVIII w.”. Szczegóły wpisu można sprawdzić w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Wśród zabytków miasta wymieniana jest też kolumna Maryjna na rynku.

Gdzie zobaczyć, jak kościół wyglądał dawniej?

Najstarszym łatwo dostępnym widokiem jest XVIII-wieczna rycina Friedricha Bernharda Wernera „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”. Jest w domenie publicznej i można ją obejrzeć w Wikimedia Commons. Tytuł wymienia kościół i dom modlitwy (Bethaus), a miasto nazywa po niemiecku.

Czy parafia w Żmigrodzie ma oficjalną stronę internetową?

W październiku 2026 r. parafia nie miała działającej oficjalnej strony, a adres podany w katalogu archidiecezji był wystawiony na sprzedaż. Aktualne dane kontaktowe i godziny Mszy publikuje Archidiecezja Wrocławska. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem i nie występuje w imieniu parafii.

Skąd pochodzi nazwa Żmigród?

Nazwę tłumaczy się jako „gród żmij”, a w herbie miasta widnieje smok. Najstarszy zapis, „Zunigrod”, pochodzi z bulli papieża Hadriana IV z 1155 r.

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie najlepiej czytać warstwami: renesansowy portal z czasów fundacji, barok z odbudowy po 1702 r., neogotyk XIX wieku i organy sprzed ponad stu lat.

Źródła i literatura

1. Archidiecezja Wrocławska - parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt 27.10.2026).
2. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie (2026).
3. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (2026).
4. Wikipedia: Żmigród (2026).
5. Wikipedia: Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie (2026).
6. GCatholic - kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie (2025).
7. Narodowy Instytut Dziedzictwa - zabytek.pl (2026).
8. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 232-267, zwłaszcza nr 234, 1992.
9. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1214, 1983.
10. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Mt 28,19.
11. Friedrich Bernhard Werner, „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”, rycina, XVIII w., Wikimedia Commons (domena publiczna).