Organy Schlag & Söhne z ok. 1915 roku - 25 głosów w Żmigrodzie

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 5.11.2026

Zawartość tekstu

Organy Schlag & Söhne w kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie zbudowano około 1915 roku. Instrument ma 25 głosów i trakturę pneumatyczną. Wykonała go śląska firma organmistrzowska ze Świdnicy. Ostatni remont przeprowadził zakład Czesław Chrobak i Synowie z Wrocławia. Wszystkie te dane podaje hasło o kościele w polskiej Wikipedii (odczyt: październik 2026).

Jakie organy są w kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie?

W kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie stoją organy piszczałkowe z około 1915 roku. Zbudowała je firma Schlag & Söhne. Instrument ma 25 głosów i trakturę pneumatyczną, czyli klawisz otwiera zawór pod piszczałką za pomocą powietrza płynącego w rurkach. Te dane, razem z informacją o ostatnim remoncie, pochodzą z hasła „Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie” w Wikipedii.

Gdy chodzę po kościołach Doliny Baryczy, organy oglądam zawsze na końcu, już po ołtarzach i epitafiach. Często to one mówią o świątyni najwięcej. W Żmigrodzie instrument jest o trzy stulecia młodszy od murów kościoła. Pochodzi z czasów, gdy miasto nazywało się Trachenberg i należało do Prus.

Organy w liczbach: ok. 1915, 25 głosów, traktura pneumatyczna

Najważniejsze dane instrumentu mieszczą się w krótkiej tabeli. Podaję tylko to, co znajduje się w źródle. Pomijam liczbę piszczałek, spis głosów i rok remontu, bo nikt ich nie opublikował.

Cecha	Dane	Źródło
Rok budowy	około 1915	Wikipedia, odczyt 10.2026
Budowniczy	Schlag & Söhne (Świdnica)	Wikipedia
Liczba głosów	25	Wikipedia
Traktura	pneumatyczna	Wikipedia
Ostatni remont	Czesław Chrobak i Synowie, Wrocław	Wikipedia

Kto zbudował organy w Żmigrodzie?

Organy w Żmigrodzie zbudowała firma Schlag & Söhne, czyli „Schlag i Synowie”, rodzinny warsztat organmistrzowski ze Świdnicy na Śląsku. Instrument powstał około 1915 roku, w trakcie I wojny światowej. Kościół, w którym stoi, ma za sobą znacznie dłuższą historię:

• W 1597 roku położono kamień węgielny pod obecną świątynię, ufundowaną przez Adama von Schaffgotscha.
• Po pożarze z 1702 roku kościół odbudowano w 1723 roku.
• Obecne prezbiterium powstało w 1869 roku, a w 1889 roku konsekrowano wielki ołtarz.
• Około 1915 roku firma Schlag & Söhne ustawiła w kościele nowe organy z 25 głosami.
• Ostatni remont instrumentu wykonał wrocławski zakład Chrobaków.

Skąd wiadomo, jakie to organy?

Wszystkie dane o instrumencie pochodzą z jednego źródła, czyli z hasła o kościele w polskiej Wikipedii. Dawna strona parafii, zachowana w archiwum internetu, organów szczegółowo nie opisywała. Dlatego w tym tekście nie znajdziesz liczb, których to źródło nie podaje.

Kim była firma Schlag & Söhne?

Schlag & Söhne to rodzinna firma organmistrzowska ze Świdnicy (niem. Schweidnitz), prowadzona przez kilka pokoleń jednej rodziny. Należała do najważniejszych warsztatów budujących organy na Śląsku. Jej instrumenty do dziś grają w wielu kościołach Dolnego Śląska. Organy w Żmigrodzie należą do późnych dzieł tego warsztatu i pochodzą z około 1915 roku.

Skąd pochodziła firma Schlag & Söhne?

Firma Schlag & Söhne miała siedzibę w Świdnicy, około 60 km na południowy zachód od Wrocławia. Tak opisuje ją hasło o firmie w niemieckojęzycznej Wikipedii. Nazwy Schlag & Söhne nie należy mylić z innymi wielkimi firmami tego okresu:

• Wilhelm Sauer działał we Frankfurcie nad Odrą, a nie na Śląsku.
• Bracia Rieger prowadzili warsztat w Krnovie (Jägerndorf), na Śląsku austriackim.
• Schlag & Söhne pracowali w Świdnicy, w pruskiej części Śląska, czyli w tym samym państwie co ówczesny Trachenberg.
• Czesław Chrobak i Synowie to powojenny zakład z Wrocławia, który instrumentu nie budował, tylko go remontował.

Organmistrzostwo na Śląsku na początku XX wieku

Przed 1945 rokiem Żmigród leżał w Prusach. Parafia zamawiała więc instrument u niemieckiego budowniczego z tej samej prowincji. Na przełomie XIX i XX wieku śląskie warsztaty chętnie stosowały trakturę pneumatyczną i romantyczne brzmienie, z wieloma cichymi głosami do akompaniamentu. Organy z Żmigrodu dobrze pasują do tej epoki.

Czy Schlag & Söhne budowali organy w innych kościołach?

Tak. Instrumenty firmy Schlag & Söhne zachowały się w wielu kościołach Dolnego Śląska, zarówno katolickich, jak i dawnych ewangelickich. Nie podaję tu listy miejscowości ani liczby zbudowanych organów, bo w karcie źródeł tego serwisu nie mam ich potwierdzonego zestawienia.

Co oznacza 25 głosów w organach?

Głos organowy, nazywany też rejestrem, to szereg piszczałek o tej samej barwie dźwięku, po jednej piszczałce na każdy klawisz. Organy z 25 głosami mają więc 25 barw, które organista łączy w różne brzmienia: od cichego akompaniamentu po pełne tutti. Tyle głosów mają organy z około 1915 roku w Żmigrodzie (Wikipedia, 2026).

Głos, rejestr, piszczałka - słowniczek

Kilka słów z języka organmistrzów porządkuje cały temat. Przyda się przy każdym kościele, nie tylko w Żmigrodzie:

• Piszczałka to pojedyncza rura, która wydaje jeden dźwięk o jednej wysokości.
• Głos (rejestr) to cały szereg piszczałek o wspólnej barwie, na przykład pryncypał, flet albo trąbka.
• Manuał to klawiatura ręczna. Większe organy mają dwa albo trzy manuały.
• Pedał to klawiatura nożna, na której organista gra najniższe dźwięki.
• Registr (dźwignia rejestrowa) to przełącznik przy stole gry, który włącza lub wyłącza dany głos.
• Tutti oznacza grę wszystkimi głosami naraz, czyli najpełniejsze brzmienie instrumentu.

Czy 25 głosów to dużo?

To instrument średniej wielkości. Małe organy wiejskie mają często kilka głosów, a największe instrumenty katedralne przekraczają sto. Dwadzieścia pięć głosów wystarcza, żeby wypełnić dźwiękiem trójnawowy kościół o układzie bazylikowym, jakim jest kościół Trójcy Świętej. Pozwala też grać cicho, przy jednym czy dwóch rejestrach, podczas spokojnych części Mszy.

Jak działa traktura pneumatyczna?

Traktura pneumatyczna przenosi ruch klawisza do zaworu pod piszczałką za pomocą powietrza płynącego w cienkich rurkach. W trakturze mechanicznej tę samą pracę wykonują drewniane cięgła. Rozwiązanie pneumatyczne było popularne na przełomie XIX i XX wieku, bo ułatwiało grę na dużych instrumentach. Ma je instrument Schlag & Söhne z około 1915 roku w Żmigrodzie.

Droga dźwięku od klawisza do piszczałki

W trakturze pneumatycznej dźwięk rodzi się w kilku krokach. Opisuję zasadę ogólną. Nie oceniam stanu technicznego organów w Żmigrodzie, bo nie mam o nim danych.

1. Organista naciska klawisz, a ten otwiera mały zawór w stole gry.
2. Powietrze z miecha płynie (albo odpływa) ołowianą rurką w stronę wiatrownicy.
3. Zmiana ciśnienia porusza w wiatrownicy skórzany mieszek albo membranę.
4. Mieszek otwiera zawór pod piszczałkami wybranego tonu.
5. Powietrze wpada do piszczałek włączonych głosów i instrument wydaje dźwięk.

Traktura mechaniczna, pneumatyczna i elektryczna - porównanie

Organmistrzowie stosują trzy główne rodzaje traktury. Każdy ma swoje mocne strony i typowe słabości:

Traktura	Zasada działania	Zalety	Typowe problemy
Mechaniczna	drewniane cięgła i dźwignie łączą klawisz z zaworem	natychmiastowa reakcja, organista czuje zawór pod palcem	ciężka gra w dużych instrumentach
Pneumatyczna	impuls powietrza w rurkach porusza mieszki	lekka gra niezależnie od wielkości organów	lekkie opóźnienie, wrażliwość skór i rurek na wilgoć oraz wiek
Elektryczna	przewody i elektromagnesy otwierają zawory	stół gry można ustawić z dala od szafy	zależność od instalacji i zasilania

Dlaczego około 1915 roku wybierano pneumatykę?

Pneumatyka pozwalała budować większe organy bez męczenia rąk organisty. Ułatwiała też łączenie manuałów i dodawanie cichych głosów romantycznych. W latach powojennych wiele instrumentów pneumatycznych przebudowano na mechaniczne albo elektryczne. Dlatego zachowana traktura pneumatyczna sama w sobie mówi coś o epoce, w której powstał instrument.

Jak zbudowane są organy kościelne piszczałkowe?

Organy kościelne piszczałkowe składają się z pięciu głównych części: szafy z prospektem, kontuaru (stołu gry), wiatrownic, miecha i piszczałek. Te same elementy ma instrument Schlag & Söhne w Żmigrodzie, choć źródło nie podaje jego szczegółowej dyspozycji. Zwykle organy stoją na chórze muzycznym nad wejściem, skąd dźwięk płynie wzdłuż nawy.

Prospekt, szafa, kontuar i piszczałki

Z nawy widać tylko część instrumentu. Większość mechanizmu kryje się w szafie:

• Prospekt to widoczna fasada organów. Tworzą ją piszczałki ustawione rzędem i ozdobna oprawa szafy.
• Szafa osłania wnętrze instrumentu i pomaga skierować dźwięk w stronę wiernych.
• Kontuar to stół gry z manuałami, pedałem i przełącznikami głosów. Stąd organista steruje całym instrumentem.
• Wiatrownica to skrzynia, na której stoją piszczałki. Rozprowadza do nich powietrze.
• Miech gromadzi powietrze i utrzymuje jego stałe ciśnienie. Dziś zasila go dmuchawa elektryczna.
• Piszczałki mogą być metalowe albo drewniane, od kilku centymetrów do kilku metrów długości.

Czym różnią się piszczałki wargowe od językowych?

Piszczałki wargowe brzmią dzięki strumieniowi powietrza rozcinanemu na ostrej krawędzi, tak jak w flecie. Piszczałki językowe mają w środku drgający metalowy języczek, podobny do stroika w klarnecie. Wargowe dają barwy pryncypałów i fletów. Językowe dają ostrzejsze, „trąbkowe” brzmienia. Większość głosów w typowych organach to głosy wargowe.

Złoto prospektu na tle białej nawy

We wnętrzu kościoła Trójcy Świętej złocenia prospektu wyraźnie odcinają się od wapiennej bieli nawy. To jeden z najmocniejszych kontrastów kolorystycznych w tym kościele. Podobnie mocno działa na zewnątrz ceglana wieża z miedzianym hełmem. Kto lubi takie zestawienia, może po wizycie wyjść przed kościół i obejrzeć lizeny i inne elementy architektury kościoła, które dzielą jego zewnętrzne mury.

Kto remontował organy w Żmigrodzie?

Ostatni remont organów w kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie wykonał zakład organmistrzowski Czesław Chrobak i Synowie z Wrocławia. Tak podaje hasło o kościele w Wikipedii (odczyt: październik 2026). Źródło nie podaje roku remontu ani zakresu prac, więc ich tu nie podaję.

Czesław Chrobak i Synowie z Wrocławia

Zakład Chrobaków to wrocławski warsztat rodzinny, który działa na Dolnym Śląsku po 1945 roku. Łatwo pomylić go z innymi organmistrzami o tym samym nazwisku. Przy organach z Żmigrodu chodzi o firmę z Wrocławia, a nie o autorów samego instrumentu.

Jak wygląda remont zabytkowych organów?

Organy ponadstuletnie stoją w kościele wpisanym do rejestru zabytków. Prace przy nich zwykle wymagają uzgodnień z konserwatorem. W praktyce organmistrzowskiej remont najczęściej obejmuje kilka etapów:

1. Inwentaryzację instrumentu i opis jego stanu.
2. Uzgodnienie programu prac z wojewódzkim konserwatorem zabytków.
3. Czyszczenie piszczałek i wiatrownic z kurzu oraz naprawę uszkodzeń.
4. Wymianę zużytych skór, mieszków i uszczelnień, szczególnie ważną w trakturze pneumatycznej.
5. Intonację i strojenie, czyli przywrócenie piszczałkom właściwej barwy i wysokości.

Kto dziś dba o organy?

O organy dba gospodarz kościoła, czyli parafia Trójcy Świętej, prowadzona od 1945 roku przez Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo. Nie mam aktualnego źródła, które podawałoby organistę albo firmę serwisującą instrument. Takie pytanie najlepiej skierować do kancelarii parafii przy ul. Kościelnej 1 w Żmigrodzie.

Dlaczego Kościół ceni organy piszczałkowe?

Kościół ceni organy piszczałkowe, bo Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (1963, nr 120) nazwał je tradycyjnym instrumentem Kościoła łacińskiego. Według soboru ich dźwięk dodaje obrzędom blasku i wznosi umysły ku Bogu. To nauczanie soborowe. Konkretne zwyczaje, na przykład kiedy organista gra solo, zależą już od lokalnej praktyki.

Organy w konstytucji Sacrosanctum Concilium

Numer 120 konstytucji o liturgii jest najczęściej przywoływanym tekstem Kościoła o organach. W oryginale łacińskim jego pierwsze zdanie brzmi tak:

„In Ecclesia latina organum tubulatum in magno honore habeatur, tamquam instrumentum musicum traditionale, cuius sonus Ecclesiae caeremoniis mirum addere splendorem atque mentes ad Deum ac superna vehementer extollere valet.” - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 120, 1963

W wolnym przekładzie: w Kościele łacińskim należy wysoko cenić organy piszczałkowe jako tradycyjny instrument, którego dźwięk przydaje obrzędom wspaniałości i mocno podnosi myśli ku Bogu i rzeczom niebieskim.

Co mówi Mszał o miejscu organów?

Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (2002) w numerze 313 mówi, gdzie stawiać organy i jak powinny służyć liturgii. Najważniejsze wskazania można streścić w kilku punktach:

• Organy i inne dopuszczone instrumenty stoją w miejscu, z którego mogą wspierać śpiew chóru i ludu.
• Gdy organista gra solo, instrument ma być dobrze słyszalny dla wszystkich.
• Organy powinny zostać pobłogosławione, zanim zaczną służyć liturgii.
• W Adwencie gra się na nich z umiarem, zgodnie z charakterem tego okresu.
• W Wielkim Poście organy służą głównie do podtrzymania śpiewu, z wyjątkami przewidzianymi w przepisach.

Parafraza: organy należy umieścić w odpowiednim miejscu, aby wspierały śpiew chóru i wiernych, a przy grze solowej były dobrze słyszane przez wszystkich. - Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 313, 2002

Czy w liturgii można używać innych instrumentów?

Tak, ale pod warunkami. Sacrosanctum Concilium 120 dopuszcza inne instrumenty za zgodą właściwej władzy kościelnej. Muszą się nadawać do użytku sakralnego, odpowiadać godności świątyni i rzeczywiście pomagać wiernym w modlitwie. Organy piszczałkowe pozostają jednak instrumentem pierwszego wyboru.

Wirtualne organy kościelne a instrument piszczałkowy - czym się różnią?

Organy piszczałkowe wytwarzają dźwięk powietrzem płynącym przez prawdziwe piszczałki. Organy cyfrowe i wirtualne odtwarzają nagrane próbki dźwięku przez głośniki. Instrument Schlag & Söhne w Żmigrodzie należy do pierwszej grupy: 25 głosów to 25 szeregów rzeczywistych piszczałek. Sobór w Sacrosanctum Concilium 120 pisze właśnie o organach piszczałkowych.

Czy organy cyfrowe to organy kościelne?

To zależy od definicji. W wielu kościołach organy cyfrowe służą liturgii, zwłaszcza w kaplicach i małych świątyniach. W świetle Sacrosanctum Concilium 120 są jednak „innym instrumentem”, dopuszczanym za zgodą władzy kościelnej, a nie tradycyjnymi organami piszczałkowymi. Ich ceny i rankingi zostawiam poza tym tekstem.

Czym brzmienie piszczałek różni się od próbek?

Różnic słychać więcej, niż mogłoby się wydawać. Najważniejsze są te:

• Piszczałka brzmi w konkretnym miejscu przestrzeni, a głośnik skupia dźwięk w kilku punktach.
• Organy piszczałkowe współbrzmią z akustyką nawy, a nagranie niesie akustykę innego wnętrza.
• Prawdziwe piszczałki reagują na temperaturę i wilgotność, więc instrument „żyje” razem z kościołem.
• Organy cyfrowe nie wymagają strojenia piszczałek, ale z czasem zużywa się ich elektronika.
• Instrument z około 1915 roku jest też zabytkiem, świadectwem rzemiosła konkretnego warsztatu, czego próbka nie zastąpi.

Jak posłuchać organów w Żmigrodzie?

Najprościej posłuchać organów w Żmigrodzie podczas niedzielnej Mszy w kościele Trójcy Świętej. Według strony archidiecezji wrocławskiej (stan na październik 2026) niedzielne Msze odprawia się tam o 7:00, 9:00, 10:30, 12:00 i 18:30, a w dni robocze o 8:00 i 18:30. Parafia nie ma obecnie działającej oficjalnej strony, więc przed przyjazdem sprawdź godziny na stronie archidiecezji.

Kiedy można usłyszeć organy?

Organy najczęściej słychać w niedziele i święta, bo wtedy organista towarzyszy śpiewowi wiernych. Kilka okazji wypada w roku szczególnie uroczyście:

• Uroczystość Najświętszej Trójcy, czyli odpust parafialny w niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego. W 2027 roku przypada 23 maja.
• Boże Ciało. O przebiegu tego dnia piszę w tekście Boże Ciało w Żmigrodzie.
• Okres Bożego Narodzenia, gdy w kościele śpiewa się kolędy.
• Wigilia Paschalna, gdy po wielkopostnym umiarze organy znów brzmią pełnym głosem.

Parafia ma też inne świątynie. Organy w Żmigrodzie łatwo połączyć z wizytą w kościele św. Stanisława Kostki, neogotyckim kościele z lat 1854-1861, albo w kościele filialnym w Bychowie.

Czy w kościele odbywają się koncerty organowe?

Nie mam aktualnego programu koncertów. Kronika dawnej strony parafii z lat 2019-2022 wspomina koncerty kolęd, ale nie wiadomo, czy ta tradycja trwa. Komunikatów szukaj w ogłoszeniach parafialnych w kościele albo zapytaj w kancelarii.

Jak zachować się przy zwiedzaniu?

Zwiedzając kościoły, trzymam się kilku prostych zasad. Przydają się także tutaj:

1. Wchodź poza godzinami nabożeństw i nie przechodź przez prezbiterium.
2. Zachowaj ciszę. Ktoś może się modlić w ławce.
3. Nie wchodź na chór muzyczny bez zgody parafii. To miejsce pracy organisty.
4. Nie dotykaj kontuaru ani piszczałek prospektu, nawet gdy chór jest otwarty.
5. Zdjęcia rób bez lampy błyskowej i nigdy w trakcie Mszy.

Na terenie parafii są też kaplice zakonne w Żmigrodzie, związane z rodziną wincentyńską, ale zwykle nie są one dostępne do zwiedzania tak jak kościół.

Najczęściej zadawane pytania

Ile piszczałek mają organy w Żmigrodzie?

Dostępne źródła podają liczbę głosów, czyli 25, ale nie podają liczby piszczałek. Nie szacuję jej, bo zależy od długości klawiatur i od tego, ile głosów ma więcej niż jeden szereg piszczałek. Dokładną liczbę zna organmistrz, który opiekuje się instrumentem.

Czy organy w Żmigrodzie są zabytkowe?

Instrument ma ponad sto lat i pochodzi z warsztatu znanej śląskiej firmy Schlag & Söhne. Kościół Trójcy Świętej figuruje w rejestrze zabytków. Źródła nie podają jednak, czy organy mają osobny wpis w rejestrze zabytków ruchomych.

Gdzie stoją organy w kościele Trójcy Świętej?

W kościołach organy zwykle stoją na chórze muzycznym nad wejściem, naprzeciw ołtarza. Przy wizycie w Żmigrodzie widać prospekt ze złoceniami na tle białej nawy. Najlepiej oglądać go spod prezbiterium, odwracając się w stronę wejścia.

Czy organy pneumatyczne są gorsze od mechanicznych?

Nie. To po prostu inne rozwiązanie z innej epoki. Traktura pneumatyczna ułatwiała grę na dużych instrumentach, ale reaguje z lekkim opóźnieniem i wymaga starannej konserwacji skór i rurek. Wielu organistów woli mechanikę, a zachowane instrumenty pneumatyczne cenią jako świadectwo czasów sprzed I wojny światowej.

Jakie są największe organy kościelne w Polsce?

To pytanie wykracza poza temat tego tekstu. Wiarygodne zestawienia publikują organmistrzowie i wydawnictwa muzyczne. Na tle największych instrumentów katedralnych organy w Żmigrodzie, z 25 głosami, należą do instrumentów średniej wielkości.

Czy w Wielkim Poście gra się na organach?

Tak, ale skromniej. Zgodnie z Ogólnym wprowadzeniem do Mszału Rzymskiego (nr 313) w Wielkim Poście organy służą głównie do podtrzymania śpiewu, a nie do gry solowej. Wyjątki obejmują niedzielę Laetare, uroczystości i święta. Pełne brzmienie organy odzyskują w czasie Wigilii Paschalnej.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt: październik 2026): organy Schlag & Söhne, ok. 1915, 25 głosów, traktura pneumatyczna, remont Czesław Chrobak i Synowie, historia budowy.
2. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963, nr 120.
3. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, editio typica tertia, 2002, nr 313.
4. Archidiecezja wrocławska: parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt: 27.10.2026): adres parafii, porządek Mszy.
5. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt: październik 2026).
6. Wikipedia: Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie (odczyt: październik 2026).
7. Hasło „Schlag & Söhne” w niemieckojęzycznej Wikipedii: siedziba firmy w Świdnicy (Schweidnitz).
8. Zdjęcie wyróżniające: Pnapora, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.