Pochylona wieża kościoła - dlaczego dobudowano mury podpierające

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 5.11.2026

Zawartość tekstu

Pochylona wieża w Żmigrodzie - co mówią źródła?

Pochylona wieża kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie zaczęła się przechylać wkrótce po budowie świątyni z lat 1595-1601. Żeby powstrzymać przechył, dobudowano przy niej boczne mury podpierające, które stoją do dziś. Tak podaje hasło „Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie” w Wikipedii (odczyt: październik 2026). Żadne dostępne źródło nie podaje roku tej dobudowy ani dokładnej przyczyny przechyłu.

Żmigród znam od dziecka. Z Trzebnicy to niedaleko, a kościół z masywną, podpartą wieżą zawsze wyglądał trochę inaczej niż inne świątynie w Dolinie Baryczy. Sporo osób pyta, czy ta wieża „jest krzywa jak w Pizie”. Odpowiedź jest skromniejsza, ale moim zdaniem ciekawsza.

Czy wieża kościoła w Żmigrodzie jest pochylona?

Tak, według Wikipedii wieża zaczęła się przechylać po budowie i dlatego dobudowano przy niej boczne mury podpierające. Źródła nie podają natomiast kąta odchylenia ani pomiarów, więc nie da się powiedzieć, jak duży był przechył i czy da się go dziś dostrzec gołym okiem.

Na tym kończy się to, co wiadomo na pewno. Reszta to kontekst: architektura kościoła, ogólna wiedza o tym, jak zachowują się murowane wieże, i porównanie z innymi krzywymi wieżami. Oto, co źródła mówią o samej budowli:

• Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie jest murowany i orientowany, czyli prezbiterium ma od wschodu (Wikipedia, hasło o kościele).
• Kościół jest dziś trójnawową bazyliką z wydłużonym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Co oznacza taki układ, wyjaśnia tekst bazylika trójnawowa.
• Wieża po budowie zaczęła się przechylać, a boczne mury podpierające przetrwały do dziś (Wikipedia, hasło o parafii).
• Mury zewnętrzne kościoła dzielą lizeny, czyli płaskie pionowe pasy na elewacji (Wikipedia, hasło o kościele).
• Kościół figuruje w rejestrze zabytków jako „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.” (Wikipedia, hasło „Żmigród”).

Co wiadomo o czasie dobudowy murów?

Dokładnego roku nie zna żadne z dostępnych źródeł. Wikipedia mówi tylko, że wieża przechyliła się „po budowie”, a mury dobudowano w odpowiedzi na to. Nie zgaduję więc daty i nie łączę dobudowy na siłę z pożarem z 1702 roku ani z odbudową z 1723 roku.

Parafraza: wieża kościoła po wybudowaniu zaczęła się przechylać, dlatego dobudowano boczne mury podpierające, zachowane do dziś. - Wikipedia, hasło „Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie”, odczyt 10.2026

Który Żmigród? Dolny Śląsk, nie Podkarpacie

Chodzi o Żmigród w powiecie trzebnickim w województwie dolnośląskim, w archidiecezji wrocławskiej (dekanat Prusice). To nie jest Nowy Żmigród na Podkarpaciu. Adres parafii według strony archidiecezji wrocławskiej to ul. Kościelna 1, 55-140 Żmigród. Parafię prowadzą księża misjonarze św. Wincentego a Paulo.

Dlaczego wieże kościołów się przechylają?

Murowane wieże przechylają się najczęściej przez nierównomierne osiadanie gruntu pod fundamentami. Wieża skupia ogromny ciężar cegły i kamienia na małej powierzchni. Jeśli grunt z jednej strony ugina się bardziej niż z drugiej, budowla zaczyna się odchylać. Tak mówi ogólna wiedza budowlana. Dla Żmigrodu źródła nie wskazują konkretnej przyczyny, więc to tło, a nie diagnoza.

Grunt, fundamenty i ciężar murowanej wieży

Gdy czytam o krzywych wieżach w Europie, powtarza się kilka tych samych mechanizmów. Rzadko działa jeden z nich osobno. Zwykle nakłada się kilka:

• Osiadanie gruntu: ziemia pod ciężarem wieży powoli się zagęszcza, a jeśli warstwy są niejednorodne, osiada nierówno.
• Fundamenty wieży: płytkie albo nierówne fundamenty przenoszą ciężar gorzej niż szeroka, głęboka ława.
• Skupiony ciężar: ceglana wieża waży wielokrotnie więcej na metr kwadratowy podstawy niż nawa obok niej.
• Woda gruntowa: zmiany poziomu wód potrafią zmieniać nośność gruntu z roku na rok.
• Połączenie z korpusem: wieża dostawiona do nawy pracuje inaczej niż sąsiednie mury, więc na styku mogą powstawać naprężenia.

Dolina Baryczy to kraina stawów i podmokłych łąk. Kusi, żeby od razu zrzucić winę na grunt. Nie robię tego. Źródła tego nie mówią, a uczciwy przewodnik nie dopisuje przyczyn, których nikt nie zbadał publicznie.

Czy przechył pojawia się od razu po budowie?

Często tak: przechył ujawnia się zwykle w pierwszych latach albo dekadach po budowie, gdy grunt dopiero przejmuje pełne obciążenie. W Żmigrodzie przebieg jest podobny. Wikipedia podaje, że wieża zaczęła się przechylać „po budowie”, czyli nie po wiekach, tylko stosunkowo wcześnie.

Jedno zdanie, które dobrze to podsumowuje: przechył murowanej wieży jest zwykle skutkiem tego, jak grunt reaguje na ciężar w pierwszych latach po budowie, i tak też opisuje przypadek Żmigrodu Wikipedia (odczyt 10.2026).

Jak działają mury podpierające wieżę?

Mur podpierający to masywny element dostawiony do ściany, który przejmuje parcie i ciężar konstrukcji. Przy pochylonej wieży przenosi część obciążenia na grunt i ogranicza dalsze odchylanie. Słownik terminologiczny sztuk pięknych (PWN, 1996) opisuje przyporę, zwaną też skarpą, jako pionowy występ muru, który wzmacnia ścianę i przejmuje działające na nią siły.

W praktyce działa to jak ręka opierająca się o ścianę. Przypora nie „trzyma” wieży jak lina. Daje jej szerszą podstawę i stawia opór tam, gdzie konstrukcja chce się odchylić.

Przypora, skarpa, mur oporowy - czym się różnią?

Przypora i skarpa to w polskiej terminologii architektonicznej niemal synonimy, a mur oporowy to coś innego: ściana, która powstrzymuje parcie gruntu, a nie budynku. Lizena wygląda podobnie, ale nie pracuje konstrukcyjnie. Zebrałem różnice w tabeli:

Element	Funkcja	Wygląd	Gdzie spotkasz
Przypora	Konstrukcyjna: przejmuje parcie sklepień, wieży lub ściany	Masywny, wyraźnie wysunięty pionowy występ muru	Kościoły gotyckie i późniejsze, wieże
Skarpa	Jak przypora (określenie wymienne)	Często zwęża się ku górze uskokami	Mury kościołów, bramy, wieże
Mur podpierający (dobudowany)	Naprawcza: dostawiony później, by powstrzymać przechył lub pęknięcia	Bywa inny niż pierwotny mur w wątku cegieł i proporcjach	Wieża kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie
Mur oporowy	Powstrzymuje parcie gruntu na skarpie terenu	Ściana przy nasypie lub zboczu	Tarasy, drogi, cmentarze na stokach
Lizena	Dekoracyjna i porządkująca elewację	Płaski, lekko wysunięty pas bez głowicy	Elewacja kościoła w Żmigrodzie

Lizeny a przypory - dwa różne elementy murów

Na kościele w Żmigrodzie widać oba elementy i łatwo je pomylić. Wikipedia podaje, że mury zewnętrzne dzielą lizeny. Tymczasem mury przy wieży to dobudowane podpory. Więcej o tym detalu piszę w tekście lizeny na murach kościoła. Krótki test, który stosuję przy zwiedzaniu:

1. Spójrz z boku na grubość elementu: lizena wystaje ze ściany na kilka centymetrów, przypora na dziesiątki.
2. Sprawdź, czy element rozszerza się u dołu: przypory często mają szerszą stopę i uskoki.
3. Policz powtórzenia: lizeny dzielą elewację rytmicznie, w równych odstępach.
4. Zobacz, gdzie element stoi: dobudowane mury w Żmigrodzie są przy wieży, a lizeny na długich ścianach korpusu.

Jak rozpoznać mury podpierające podczas zwiedzania?

Mury podpierające w Żmigrodzie najlepiej widać, gdy obejdzie się wieżę dookoła, a nie patrzy tylko od frontu. To masywne dobudowy przy bokach wieży, które optycznie poszerzają jej podstawę. Według Wikipedii przetrwały do dziś, więc są stałą częścią bryły i każdy zobaczy je z zewnątrz, z terenu przykościelnego.

Taką trasę polecam przy pierwszej wizycie:

1. Stań w pewnej odległości od wieży i porównaj jej boki z resztą bryły kościoła. Szukaj miejsc, gdzie mur „gęstnieje” u podstawy.
2. Obejdź wieżę powoli. Z boku widać, jak głęboko podpory wychodzą przed lico muru.
3. Spójrz w górę na ceglaną wieżę i miedziany hełm. To one wyznaczają sylwetkę kościoła w panoramie miasta.
4. Porównaj to, co widzisz, z historycznym widokiem kościoła na rycinie Friedricha Bernharda Wernera.
5. Na koniec przejdź wzdłuż korpusu i porównaj podpory z lizenami na ścianach naw.

Godzin otwarcia kościoła nie podaję. Kościół ma też swój rytm liturgiczny. Przed przyjazdem sprawdź aktualne informacje na stronie archidiecezji wrocławskiej albo zadzwoń do kancelarii parafii pod numer, który podaje archidiecezja.

Ceglana wieża i miedziany hełm z patyną

Wieża jest ceglana, a jej hełm pokrywa miedź z zielonkawą patyną. Ta zieleń na tle ceglanej czerwieni to najbardziej rozpoznawalny widok kościoła. Patyna to naturalna warstwa związków miedzi, która narasta przez lata na powietrzu. Jak i dlaczego zmienia się kolor, opisuję w tekście miedziany hełm wieży i patyna.

• Cegła wieży ma ciepły, ciemnoczerwony odcień, inny niż jasne wapno wnętrza nawy.
• Miedziany hełm z daleka wygląda na szarozielony, z bliska widać różne odcienie patyny.
• Dobudowane mury przy wieży łatwiej rozpoznać przy bocznym, niskim świetle, rano albo pod wieczór.
• Renesansowy portal z kartuszem herbowym Schaffgotschów, fundatorów kościoła, to dobry punkt orientacyjny przy obchodzeniu bryły (Wikipedia).

Rycina Wernera - historyczny widok kościoła

Friedrich Bernhard Werner, XVIII-wieczny rysownik śląskich miast, zostawił widok „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”. Trachenberg to niemiecka nazwa Żmigrodu. Rycina jest w domenie publicznej i krąży w zbiorach Wikimedia Commons. Nie twierdzę, że widać na niej podpory. Za to zestawienie dawnego widoku z dzisiejszą bryłą pokazuje, jak kościół wpisywał się w miasto ponad dwa wieki temu.

Czy podpory widać z zewnątrz?

Tak, mury podpierające to element zewnętrzny i zobaczysz je bez wchodzenia do kościoła. Najwyraźniej widać je z boku wieży, bo od frontu wtapiają się w jej sylwetkę. Dobre zdjęcie bryły z bocznej perspektywy ma w Wikimedia Commons Sławomir Milejski (licencja CC BY-SA 3.0 pl).

W jakim kraju jest pochylona wieża?

Najsłynniejsza pochylona wieża stoi we Włoszech, w Pizie. To dzwonnica katedry na Piazza del Duomo, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pochylone wieże są jednak w wielu krajach, także w Polsce: w Toruniu, w Ząbkowicach Śląskich i właśnie w Żmigrodzie, gdzie przy kościele Trójcy Świętej przechył powstrzymano bocznymi murami.

Krzywe wieże w Polsce: Toruń i Ząbkowice Śląskie

W Polsce najbardziej znane są dwie krzywe wieże. Obie należą do popularnych celów wycieczek:

• Krzywa wieża w Toruniu to baszta, część dawnych średniowiecznych murów miejskich Torunia.
• Krzywa wieża w Ząbkowicach Śląskich to wolnostojąca wieża przy kościele św. Anny na Dolnym Śląsku, jeden z symboli miasta.
• W obu przypadkach przechył został widoczny i to on przyciąga zwiedzających.
• W Żmigrodzie historia potoczyła się inaczej: przechył próbowano powstrzymać i podpory stały się częścią architektury.

Kątów odchylenia i wysokości tych wież nie podaję. Liczby krążące w internecie często się różnią, a w tekście o Żmigrodzie nie są potrzebne.

Czym przechył w Żmigrodzie różni się od innych krzywych wież?

Różni się tym, że w Żmigrodzie przechył nie stał się atrakcją, tylko problemem, który rozwiązano murami. Dlatego wieża nie trafia na listy „krzywych wież Polski”, choć jej historia zaczyna się podobnie.

Wieża	Miejsce	Typ obiektu	Co zrobiono z przechyłem
Krzywa wieża w Pizie	Piza, Włochy	Dzwonnica katedry	Przechył widoczny, stał się symbolem miasta
Krzywa wieża w Toruniu	Toruń, kujawsko-pomorskie	Baszta murów miejskich	Przechył widoczny, atrakcja turystyczna
Krzywa wieża w Ząbkowicach Śląskich	Ząbkowice Śląskie, dolnośląskie	Wolnostojąca wieża przy kościele	Przechył widoczny, symbol miasta
Wieża kościoła Trójcy Świętej	Żmigród, powiat trzebnicki	Wieża kościoła parafialnego	Dobudowano boczne mury podpierające, zachowane do dziś

Wieża na osi czasu: budowa 1595-1601, pożar 1702, odbudowa 1723

Obecny kościół Trójcy Świętej powstał w latach 1595-1601. Część źródeł podaje rok 1607 jako koniec budowy. Budowniczym był Jerzy Bruckner, a fundatorem Adam von Schaffgotsch (Wikipedia). W 1702 roku kościół strawił pożar, a w 1723 roku go odbudowano. Wieża przechyliła się po budowie, ale źródła nie umieszczają dobudowy murów w konkretnym miejscu tej osi czasu.

Najważniejsze daty, które da się podać ze źródłem:

1. 1253: lokacja miasta przez Henryka III Białego. Według dawnej strony parafii (zrzut z 2022 roku) w tym samym akcie nadano ziemię pod budowany kościół.
2. XIII wiek: Wikipedia wspomina o kościele, który już wtedy istniał.
3. 1595-1601: budowa obecnego kościoła. Jerzy Bruckner jako budowniczy, Adam von Schaffgotsch jako fundator.
4. 25 marca 1597: według dawnej strony parafii położenie kamienia węgielnego, a w 1601 roku poświęcenie kościoła pw. Świętej Trójcy.
5. 1654: według dawnej strony parafii hrabia Melchior von Hatzfeldt przekazał kościół katolikom po krótkim okresie w rękach protestantów.
6. 1702 i 1723: pożar i odbudowa (Wikipedia).
7. 1869 i 1889: według dawnej strony parafii powstało obecne prezbiterium, a później konsekrowano wielki ołtarz.

Kto zbudował kościół i dlaczego na portalu jest herb?

Kościół zbudował Jerzy Bruckner z fundacji Adama von Schaffgotscha. Ślad tej fundacji widać do dziś: renesansowy portal ma kartusz z herbem Schaffgotschów (Wikipedia). Kamień węgielny z 1597 roku i wieża, która zaraz potem zaczęła się przechylać, należą do tego samego etapu dziejów budowli.

Czy wieża przetrwała pożar z 1702 roku?

To zależy, co rozumiemy przez „przetrwała”. Źródła mówią o pożarze i odbudowie kościoła, ale nie opisują osobno losu wieży. Wiadomo tyle, że mury podpierające przetrwały do dziś, więc wieża z podporami jest stałym elementem bryły także po odbudowie. Szczegóły tamtych lat zebrałem w tekście pożar z 1702 roku i odbudowa.

Remont dachu i wieży w kronice parafii

Dawna strona parafii, w zrzucie archiwalnym z 2022 roku, wymieniała w aktualnościach i w menu remont dachu i wieży. Obok niego pojawiały się remont nawy północnej, system detekcji pożaru i nowe nagłośnienie. Nie podaję kwot ani szczegółów zbiórek, bo ten serwis nie jest stroną parafii. To dowód, że wieża była i jest przedmiotem stałej troski. Parafia ma zresztą więcej zabytków pod opieką, na przykład kościół św. Jana Nepomucena w Bychowie i kościół św. Stanisława Kostki w samym Żmigrodzie.

Czy pochylenie wieży jest dziś groźne?

Nie ma publicznie dostępnych danych pomiarowych o obecnym stanie przechyłu, dlatego tego nie oceniam. Wiadomo, że mury podpierające przetrwały do dziś (Wikipedia), co świadczy o trwałości rozwiązania sprzed wieków. Stan techniczny zabytku oceniają konstruktorzy i wojewódzki konserwator zabytków, a nie przewodnik czy turysta patrzący na wieżę z placu.

Kto ocenia stan zabytkowej wieży?

Stan wieży oceniają specjaliści od konstrukcji, a prace przy zabytku wpisanym do rejestru wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Wynika to z art. 36 ustawy z 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Parafraza: pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru. - Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 36, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568

Kto bierze udział w opiece nad taką wieżą:

• Właściciel lub użytkownik zabytku, czyli parafia, odpowiada za utrzymanie i zlecanie prac.
• Wojewódzki konserwator zabytków (dla Żmigrodu dolnośląski, z siedzibą we Wrocławiu) wydaje pozwolenia na prace.
• Konstruktor z uprawnieniami ocenia nośność murów, fundamentów i ewentualne pęknięcia.
• Archidiecezja wrocławska jako struktura kościelna, do której należy parafia, zna plany remontowe swoich parafii.
• Wykonawcy z doświadczeniem przy zabytkach prowadzą prace zgodnie z programem konserwatorskim.

Czy wieża może się przewrócić?

Nic w dostępnych źródłach na to nie wskazuje: mury podpierające stoją od wieków i są częścią bryły wieży. Nie piszę jednak, że wieża jest „na pewno bezpieczna”, bo do takiego stwierdzenia potrzebne są pomiary, a tych nikt publicznie nie udostępnił. Kościół jest czynny, odbywają się w nim nabożeństwa, a sprawy techniczne leżą w rękach parafii i konserwatora.

Gdy następnym razem będziesz w Żmigrodzie, obejdź wieżę dookoła. Te ciężkie, ceglane podpory to nie defekt, tylko zapis decyzji budowniczych sprzed stuleci, które zrobili wszystko, żeby kościół Trójcy Świętej przetrwał.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wieża kościoła Trójcy Świętej nadal się przechyla?

Brak publicznie dostępnych pomiarów, które by to rozstrzygały. Wikipedia mówi o przechyle, który pojawił się po budowie, i o murach podpierających zachowanych do dziś. O tym, czy wieża się dziś porusza, nie wspomina żadne z dostępnych źródeł.

Czy do prac przy zabytkowej wieży potrzebne jest pozwolenie?

Tak. Przy obiekcie wpisanym do rejestru zabytków prace konserwatorskie, restauratorskie i budowlane wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36 ustawy z 2003 roku). Konserwator rozpatruje każdy projekt osobno i może określić warunki prowadzenia prac.

Czy kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie jest zabytkiem?

Tak. Według hasła „Żmigród” w Wikipedii kościół figuruje w rejestrze zabytków jako „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.”. Kościół jest też na liście kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025 w archidiecezji wrocławskiej, co podaje serwis GCatholic.

Czy można wejść na wieżę kościoła w Żmigrodzie?

Nie mam potwierdzonych informacji o zwiedzaniu wieży od środka i nie chcę zgadywać. Parafia nie ma obecnie działającej oficjalnej strony internetowej, więc najpewniej będzie zapytać w kancelarii parafialnej. Jej numer telefonu podaje strona archidiecezji wrocławskiej.

Gdzie w Żmigrodzie stoi kościół Trójcy Świętej?

Kościół stoi w Żmigrodzie w powiecie trzebnickim, w województwie dolnośląskim. Adres parafii według archidiecezji wrocławskiej to ul. Kościelna 1, 55-140 Żmigród. Nie myl go z Nowym Żmigrodem na Podkarpaciu, który leży po drugiej stronie Polski.

Czy w Żmigrodzie są dwa zabytkowe kościoły?

Tak, w samym mieście stoją dwa kościoły parafii. Obok kościoła Trójcy Świętej jest neogotycki kościół św. Stanisława Kostki, zbudowany w latach 1854-1861 jako ewangelicki i rekonsekrowany 26 listopada 1972 roku (Wikipedia). Parafia ma też kościół filialny w Bychowie.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 10.2026 (przechył wieży, mury podpierające, daty budowy).
2. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 10.2026 (architektura, lizeny, Jerzy Bruckner, pożar 1702, odbudowa 1723).
3. Wikipedia: Żmigród, odczyt 10.2026 (rejestr zabytków, lokacja miasta).
4. Wikipedia: Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie, odczyt 10.2026.
5. Archidiecezja Wrocławska: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 27.10.2026.
6. GCatholic: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie (kościoły jubileuszowe Roku Świętego 2025).
7. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 z późn. zm., art. 36 (ISAP, Sejm RP).
8. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, hasła: przypora, skarpa, lizena.
9. Archiwum dawnej strony parafii parafiazmigrod.com.pl w Wayback Machine, zrzut z maja 2022 roku (kamień węgielny 1597, poświęcenie 1601, kronika remontów).