Rycina Wernera z XVIII wieku - jak wyglądał kościół w Trachenbergu

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 4.11.2026

Zawartość tekstu

Rycina „Kirch u. Bethaus in Trachenberg” - co to za widok?

Rycina Wernera „Kirch u. Bethaus in Trachenberg” to XVIII-wieczny widok kościoła i domu modlitwy w Żmigrodzie, narysowany przez Friedricha Bernharda Wernera. Pokazuje Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie po pożarze z 1702 r. i odbudowie z 1723 r., ale przed budową obecnego prezbiterium w 1869 r. Rysunek jest w domenie publicznej, więc można go swobodnie oglądać, drukować i porównywać z dzisiejszą świątynią.

Żmigród znam od dziecka. Długo jednak traktowałem tę rycinę jak ładną ilustrację. Dopiero przy lekturze dziejów kościoła zrozumiałem, że to jeden z nielicznych obrazów miasta sprzed XIX-wiecznych przebudów. Podpis po niemiecku zawiera trzy słowa, a każde z nich coś mówi o dawnym Trachenbergu.

Trachenberg, czyli niemiecka nazwa Żmigrodu

Trachenberg to niemiecka nazwa Żmigrodu w powiecie trzebnickim na Dolnym Śląsku. Miasto używało jej aż do 1945 r. Nie chodzi tu o Nowy Żmigród na Podkarpaciu, z którym obie miejscowości często się myli. Według Wikipedii osadę po raz pierwszy wzmiankowano w 1155 r. w bulli papieża Hadriana IV jako „Zunigrod”, a w 1253 r. Henryk III Biały lokował miasto. Szersze dzieje obu nazw opisuję w tekście Trachenberg - niemiecka nazwa Żmigrodu.

Co oznacza „Kirch u. Bethaus”?

„Kirch u. Bethaus” znaczy po niemiecku „kościół i dom modlitwy”. Skrót „u.” to spójnik „und”, czyli „i”. Na Śląsku w XVIII w. słowem Bethaus określano zwykle skromną świątynię ewangelicką, która nie miała statusu pełnoprawnego kościoła. Tytuł ryciny zapowiada więc dwie budowle w jednym kadrze, a nie jedną.

Dlaczego rycina jest tak cenna dla Żmigrodu?

Rycina ma wartość, bo pokazuje stan kościoła, którego już nie zobaczymy na żywo. Oto, co zyskuje dzięki niej czytelnik zainteresowany dawnym Żmigrodem:

• Widok sprzed 1869 r. - rycina powstała, zanim kościół dostał obecne prezbiterium.
• Dwie wspólnoty na jednym obrazie - podpis wymienia kościół katolicki i ewangelicki dom modlitwy obok siebie.
• Sylwetka wieży - pozwala zestawić XVIII-wieczny obraz wieży z dzisiejszą ceglaną wieżą z miedzianym hełmem.
• Kontekst miasta - widok topograficzny pokazuje zwykle także otoczenie świątyni, a nie samą fasadę.
• Wolny dostęp - rysunek jest w domenie publicznej, więc szkoły, kronikarze i przewodnicy mogą go używać bez licencji.

Najkrócej: rycina Wernera to obraz Żmigrodu z czasów, gdy miasto nazywało się Trachenberg, a obok kościoła Trójcy Świętej stał ewangelicki dom modlitwy.

Kim był Friedrich Bernhard Werner?

Friedrich Bernhard Werner to XVIII-wieczny rysownik i topograf, który utrwalił setki widoków śląskich miast, kościołów i zamków. Jego rysunki są dla wielu miejscowości najstarszym zachowanym obrazem, często jedynym sprzed XIX-wiecznych przebudów. Główny zbiór jego prac topograficznych przechowuje Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu. Jest wśród nich widok „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”.

Nie podaję tu dat życia ani pełnych tytułów jego dzieł. Te dane najlepiej sprawdzić w katalogu biblioteki, która przechowuje zbiór, a nie w przypadkowych opisach w internecie. Pewne jest jedno: bez Wernera wiedzielibyśmy o wyglądzie śląskich miasteczek XVIII w. znacznie mniej.

Topografia Śląska w rysunkach Wernera

Werner nie był malarzem portretów ani pejzaży w dzisiejszym rozumieniu. Rysował jako topograf, czyli dokumentował miejsca. Jego prace dają się zebrać w kilka powtarzalnych typów:

• Panoramy miast - widok z oddali, z wieżami kościołów i ratusza wyraźnie wybijającymi się nad zabudowę.
• Widoki kościołów - pojedyncze świątynie, często z podpisem po niemiecku lub łacinie.
• Zamki i rezydencje - siedziby szlacheckie, ważne dla historii właścicieli dóbr.
• Klasztory - zespoły zabudowań z kościołem, murami i ogrodami.
• Zestawienia dwóch budowli - jak w Trachenbergu, gdzie podpis wymienia kościół i dom modlitwy.

Dla historyka sztuki te rysunki tworzą ikonografię Śląska w skali, której nie zapewnił w XVIII w. nikt inny.

Gdzie przechowuje się zbiory Wernera?

Największy zbiór rysunków topograficznych Wernera ma Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu. Część skanów udostępniają biblioteki cyfrowe, a pojedyncze widoki, w tym rycinę z Trachenbergu, można znaleźć na Wikimedia Commons. Przy każdym pliku sprawdzam opis źródła: autora, tytuł, instytucję i sygnaturę, jeśli jest podana. Dopiero wtedy wiem, że patrzę na reprodukcję oryginału, a nie na kopię kopii.

Jak pracował rysownik-topograf?

Werner rysował dla wydawców rycin, dlatego jego widoki często upraszczały detal. Wydawca potrzebował czytelnego obrazu miasta, a nie inwentaryzacji budowlanej. Z tego wynikają cechy, o których trzeba pamiętać przy lekturze:

1. Rysownik wybierał punkt widzenia, z którego budowla wyglądała najbardziej charakterystycznie.
2. Rysownik upraszczał okna, przypory i dekoracje do kilku kresek.
3. Rysownik mógł wyolbrzymiać wysokość wież, żeby podkreślić rangę miasta.
4. Rytownik przenoszący rysunek na płytę miedzianą mógł dodać własne zmiany.

Rysunki Wernera są podstawowym źródłem ikonograficznym dla wielu śląskich miejscowości. Trzeba je jednak czytać jako widoki, a nie jako plany architektoniczne.

Co przedstawia rycina kościoła w Trachenbergu?

Rycina kościoła w Trachenbergu przedstawia, zgodnie z podpisem, dwie budowle: kościół, czyli dzisiejszy kościół Trójcy Świętej, oraz ewangelicki dom modlitwy. Kluczowym elementem obrazu jest sylwetka wieży i bryła świątyni. Szczegóły, takie jak liczba okien czy kształt hełmu, warto oceniać wyłącznie na skanie w wysokiej rozdzielczości, a nie na miniaturze.

Kościół i ewangelicki dom modlitwy

Podpis „Kirch u. Bethaus” wprost mówi, że na rysunku jest kościół i dom modlitwy. O wyglądzie XVIII-wiecznego Bethausu wiemy tylko tyle, ile pokazuje sama rycina. Nie mam źródła, które podawałoby jego dokładne położenie czy dalsze losy, więc nie będę ich dopowiadał.

Jedno trzeba rozróżnić od razu. Ten dom modlitwy to nie dzisiejszy kościół św. Stanisława Kostki. Tamten neogotycki kościół ewangelicki zbudowano dopiero w latach 1854-1861 według projektu Hermanna Friedricha Waesemanna (Wikipedia, hasło o kościele św. Stanisława Kostki), czyli długo po czasach Wernera.

Sylwetka wieży i bryła świątyni

Wieża to najłatwiejszy punkt zaczepienia przy oglądaniu ryciny. Dzisiejsza wieża jest ceglana i ma miedziany hełm, pokryty zieloną patyną. Według Wikipedii wieża po budowie zaczęła się przechylać, więc dobudowano boczne mury podpierające, które stoją do dziś. Przy oglądaniu reprodukcji szukam więc kilku rzeczy:

• Kształt zwieńczenia wieży - porównuję go z obecnym hełmem.
• Mury podpierające - sprawdzam, czy rysownik je zaznaczył, czy pominął.
• Proporcje nawy i wieży - pamiętam przy tym, że topograf mógł je przesadzić.
• Wschodnia część kościoła - prezbiterium sprzed 1869 r. mogło wyglądać inaczej niż obecne, wieloboczne.
• Otoczenie - sprawdzam, czy widać zabudowę, mur cmentarny lub drzewa, które dziś pomagają ustalić punkt widzenia.

Czego rycina nie pokazuje?

Rycina nie pokazuje wnętrza. Nie zobaczymy na niej neogotyckiego ołtarza głównego, barokowych ołtarzy bocznych ani organów firmy Schlag & Söhne z ok. 1915 r., bo te elementy powstały później albo są ukryte w środku. Nie zobaczymy też renesansowego portalu z kartuszem herbowym Schaffgotschów w takim detalu, jaki widać dziś przy wejściu.

Rycina Wernera z Trachenbergu to dokument zewnętrznej sylwetki kościoła w XVIII w. Jego wnętrza nie dokumentuje.

Jak rycina ma się do historii kościoła?

Rycina Wernera powstała w XVIII w., czyli najpewniej po pożarze kościoła w 1702 r. i odbudowie w 1723 r., a na pewno przed XIX-wiecznymi zmianami. Obecne prezbiterium kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie pochodzi z 1869 r. Rycina pokazuje więc tę samą zasadniczą bryłę w innej postaci niż dzisiejsza. Dokładnego roku powstania rysunku nie podaję, bo ustala go katalog biblioteki.

Budowa 1595-1601 i fundacja Schaffgotschów

Obecny kościół budowano pod koniec XVI w. Budowniczym był Jerzy Bruckner, a fundatorem Adam von Schaffgotsch, którego herb do dziś zdobi renesansowy portal. Według dawnej strony parafii, w opisie zachowanym w archiwum z 2022 r., kamień węgielny położono 25 marca 1597 r., a w 1601 r. kościół poświęcono pod wezwaniem Świętej Trójcy. Źródła różnią się co do końca prac: część podaje 1601 r., inne 1607 r. Szczegóły opisuję w tekście budowa kościoła w latach 1595-1601.

Kościół jest murowany, orientowany, z renesansowym portalem z kartuszem herbowym fundatora, rodu Schaffgotschów; nawę główną nakrywają sklepienia kolebkowe z lunetami, a nawy boczne sklepienia sieciowe (parafraza) - Wikipedia, hasło „Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie”, odczyt 2026

Po krótkim okresie w rękach protestantów kościół wrócił do katolików. Według tej samej archiwalnej strony parafii stało się to w 1654 r. za sprawą hrabiego Melchiora von Hatzfeldta.

Pożar 1702 i odbudowa 1723

W 1702 r. kościół strawił pożar, a w 1723 r. go odbudowano (Wikipedia, hasła o kościele i parafii). Rejestr zabytków opisuje świątynię jako „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.”, co dobrze oddaje jej warstwy. Jeśli rycina powstała po 1723 r., pokazuje kościół już po odbudowie. Ten szczegół zmienia sposób czytania obrazu: hełm wieży na rysunku nie musi być tym samym, który zaprojektowano w XVI w.

Co zmieniło się po XVIII wieku?

Po czasach Wernera kościół i jego otoczenie zmieniały się jeszcze kilka razy. Najważniejsze zmiany zebrałem w tabeli, z rozróżnieniem tego, co mogło być na rycinie, a czego na pewno na niej nie ma.

Rok lub okres	Wydarzenie	Czy mogło trafić na rycinę?	Źródło
1595-1601/1607	Budowa kościoła, Jerzy Bruckner, fundator Adam von Schaffgotsch	Tak, zasadnicza bryła	Wikipedia (kościół, parafia)
1654	Przekazanie kościoła katolikom przez Melchiora von Hatzfeldta	Nie dotyczy wyglądu	dawna strona parafii, archiwum 2022
1702-1723	Pożar i odbudowa	Tak, stan po odbudowie	Wikipedia (kościół, parafia)
1854-1861	Budowa kościoła ewangelickiego, dziś św. Stanisława Kostki	Nie, powstał później	Wikipedia (kościół św. Stanisława Kostki)
1869	Obecne prezbiterium	Nie, na rycinie wcześniejsza wersja	dawna strona parafii, archiwum 2022
1889	Konsekracja wielkiego ołtarza	Nie, wnętrze	dawna strona parafii, archiwum 2022
ok. 1915	Organy Schlag & Söhne, 25 głosów	Nie, wnętrze i późniejsza data	Wikipedia (kościół)

Wniosek jest prosty. Rycina pokazuje kościół przed 1869 r., więc jego wschodnia część może wyglądać inaczej niż obecne prezbiterium zamknięte wielobocznie.

Czy rycinę Wernera można wykorzystać bez opłat?

Tak, rysunki Wernera z XVIII w. są w domenie publicznej. Według art. 36 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r. autorskie prawa majątkowe wygasają co do zasady 70 lat po śmierci twórcy, a od śmierci Wernera minęło znacznie więcej. Mimo to podaję autora, tytuł i repozytorium skanu oraz sprawdzam zasady instytucji, która plik udostępnia.

Domena publiczna w polskim prawie autorskim

„Autorskie prawa majątkowe gasną z upływem lat siedemdziesięciu: 1) od śmierci twórcy (...)” - Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, art. 36, Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83

Domena publiczna to stan, w którym utwór nie jest już chroniony majątkowymi prawami autorskimi, więc każdy może go kopiować, drukować i publikować bez zgody i bez opłat. W praktyce przy rycinie Wernera wolno między innymi:

• drukować reprodukcję do kroniki, gabloty lub na plakat wystawy;
• publikować ją w książce, folderze czy na stronie internetowej;
• przetwarzać ją, na przykład kadrować albo zestawiać ze zdjęciem;
• używać jej w materiałach szkolnych i na lekcjach historii regionu;
• sprzedawać wydruki, bo domena publiczna nie zakazuje użytku komercyjnego.

Autorskie prawa osobiste, takie jak prawo do autorstwa, nie wygasają. Dlatego przy reprodukcji zawsze podpisuję rycinę nazwiskiem Wernera. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej przy wydawnictwie komercyjnym.

Czy skan z biblioteki też jest wolny?

Co do zasady tak, ale przy skanie warto sprawdzić licencję. Biblioteki i repozytoria mogą określać własne zasady udostępniania plików, na przykład wymagać podania sygnatury. Wikimedia Commons podaje status prawny przy każdym pliku, dlatego korzystam z wersji z pełnym opisem źródła, a nie z obrazka wyszukanego w grafice Google bez metryki.

Rycina „Kirch u. Bethaus in Trachenberg” jest w domenie publicznej, ale uczciwy podpis z autorem i źródłem skanu pozostaje dobrą praktyką.

Jak porównać rycinę z dzisiejszym kościołem?

Porównanie ryciny z dzisiejszym kościołem zajmuje trzy kroki: ustalasz punkt widzenia rysownika, porównujesz elementy stałe, takie jak wieża i orientacja świątyni, a potem przypisujesz różnice znanym datom przebudów (1723, 1869). Do takiego zestawienia dobrze nadaje się zdjęcie wieży z Wikimedia Commons autorstwa Sławomira Milejskiego na licencji CC BY-SA 3.0 pl.

Od czego zacząć porównanie?

Zaczynam zawsze od wieży, bo zmienia się najwolniej. Cała procedura wygląda tak:

1. Ustal punkt widzenia. Sprawdź, z której strony rysownik widział wieżę i nawę. Kościół jest orientowany, czyli prezbiterium kieruje się na wschód, co ułatwia ustalenie kierunku.
2. Porównaj elementy stałe. Zestaw wieżę, położenie nawy i ogólne proporcje bryły. Dzisiejszy kościół to trójnawowa bazylika, a mury zewnętrzne dzielą lizeny. Więcej o nich piszę w tekście elementy architektury kościoła, w tym lizeny.
3. Zanotuj różnice. Wypisz wszystko, co wygląda inaczej: zwieńczenie wieży, wschodnią część, sąsiednią zabudowę.
4. Przypisz różnice datom. Różnicę w prezbiterium łącz z 1869 r., a wygląd po pożarze z odbudową w 1723 r.
5. Zestaw obrazy obok siebie. Na stronie dobrze sprawdza się suwak „przed i po”. W kronice wystarczą dwa obrazy w tej samej skali.

Takie porównanie można rozszerzyć na całą parafię. Dziś obejmuje ona trzy kościoły: Trójcy Świętej, św. Stanisława Kostki oraz kościół św. Jana Nepomucena w Bychowie. Tylko pierwszy z nich ma XVIII-wieczny portret pędzla Wernera, o którym tu piszę.

Rycina topograficzna a fotografia - ograniczenia źródła

Rycina topograficzna to rysunek miejsca wykonany na potrzeby wydawnictwa. Oddaje charakter budowli, ale nie odwzorowuje jej wymiarów. Fotografia rejestruje to, co stoi przed obiektywem, a rysownik zawsze wybiera, co pokazać. Różnice najlepiej widać w zestawieniu:

• Proporcje - na rycinie bywają przesadzone, na zdjęciu zniekształca je tylko obiektyw.
• Detal - na rycinie jest uproszczony do symbolu, na zdjęciu widać każdy gzyms.
• Otoczenie - rysownik mógł pominąć budynki, które psuły mu kompozycję.
• Datowanie - zdjęcie ma zwykle znaną datę, rycinę datuje dopiero katalog.
• Pośrednicy - między rysunkiem a odbitką stał rytownik, który mógł coś zmienić.

Rycina Wernera to cenne, choć orientacyjne źródło. Mówi, jak kościół wyglądał w ogólnych zarysach, a nie z dokładnością co do cegły.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Trachenberg z ryciny to Nowy Żmigród?

Nie. Trachenberg to niemiecka nazwa Żmigrodu w powiecie trzebnickim na Dolnym Śląsku, a nie Nowego Żmigrodu na Podkarpaciu. Pomyłka zdarza się często, bo obie nazwy brzmią podobnie. Rycina Wernera dotyczy wyłącznie miasta w dolinie Baryczy.

Czy na rycinie widać kościół św. Stanisława Kostki?

Nie, bo ten kościół jeszcze nie istniał. Zbudowano go jako ewangelicki w latach 1854-1861, a w 1972 r. rekonsekrowano pod wezwaniem św. Stanisława Kostki. „Bethaus” z podpisu ryciny to starszy, XVIII-wieczny dom modlitwy.

Kiedy kościół Trójcy Świętej wrócił do katolików?

Według dawnej strony parafii, w opisie zachowanym w archiwum z 2022 r., stało się to w 1654 r. Hrabia Melchior von Hatzfeldt przekazał wtedy kościół katolikom po krótkim okresie, gdy należał do protestantów. Rycina Wernera powstała później, gdy świątynia była już katolicka.

Dlaczego wieża kościoła ma mury podpierające?

Wieża po budowie zaczęła się przechylać, więc dobudowano do niej boczne mury podpierające. Zachowały się do dziś i są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów sylwetki kościoła. Przy porównaniu z ryciną dobrze sprawdzić, czy rysownik je zaznaczył.

Jak podpisać rycinę w domenie publicznej?

Wystarczy podać autora, tytuł, przybliżony czas powstania i repozytorium, z którego pochodzi skan, na przykład: „Friedrich Bernhard Werner, Kirch u. Bethaus in Trachenberg, XVIII w., domena publiczna, Wikimedia Commons”. Przy domenie publicznej taki podpis nie jest obowiązkiem majątkowym, ale szanuje autorstwo. Ułatwia też czytelnikowi dotarcie do oryginału.

Czy w kościele zachowały się elementy z czasów Wernera?

Tak. W kościele są płyty nagrobne z XVI-XIX wieku, w tym epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r., komendanta zamku w Żmigrodzie. Zachował się też renesansowy portal z herbem Schaffgotschów oraz barokowe ołtarze boczne, rzeźby i obrazy z XVIII w. Wszystkie te elementy istniały, zanim w 1869 r. przebudowano prezbiterium.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 2026.
2. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 2026.
3. Wikipedia: Żmigród, odczyt 2026.
4. Wikipedia: Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie, odczyt 2026.
5. Archidiecezja Wrocławska: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie, odczyt 27.10.2026.
6. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu: zbiory i katalog rysunków topograficznych Friedricha Bernharda Wernera, 2026.
7. Wikimedia Commons: Friedrich Bernhard Werner, „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”, XVIII w., domena publiczna, 2026.
8. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, art. 36 (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83).
9. Dawna strona parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie (parafiazmigrod.com.pl), zrzut archiwalny z maja 2022 r., opis historii kościoła.