Rejestr zabytków: kościół w Żmigrodzie, daty 1599 i 1723

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 6.11.2026

Zawartość tekstu

Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie figuruje w rejestrze zabytków jako „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.” (Wikipedia, hasło Żmigród, odczyt 10.2026). Rok 1599 przypada na budowę z lat 1595-1601, a 1723 na odbudowę po pożarze z 1702 roku. Wpis sprawdzisz w rejestrze publikowanym przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Ten krótki zapis z dwiema datami i jednym stuleciem zawsze wydawał mi się ciekawszy niż niejedna tablica informacyjna. Mieszkam w Trzebnicy, Żmigród znam od dziecka i wiem, jak łatwo przejść obok kościoła, nie zastanawiając się, co właściwie oznacza jego status zabytku. Poniżej rozkładam wpis na części i pokazuję, jak sprawdzić go samodzielnie. Dane sprawdzone: październik 2026.

Jak brzmi wpis kościoła Trójcy Świętej w rejestrze zabytków?

Wpis kościoła Trójcy Świętej w rejestrze zabytków brzmi, według hasła Żmigród w polskiej Wikipedii (sekcja Zabytki, odczyt październik 2026): „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.”. To formuła typowa dla rejestru zabytków nieruchomych, charakteryzująca się podaniem funkcji obiektu, wezwania i kolejnych faz budowy, a nie jednej daty powstania.

„kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.” - Wikipedia, hasło Żmigród, sekcja Zabytki, odczyt 2026

Formuła „1599, 1723 - XVIII w.” krok po kroku

Rejestr pisze skrótem. Każdy człon ma swoją rolę, a czytany po kolei mówi o budowli zaskakująco dużo:

„kościół parafialny” - funkcja obiektu, odróżniająca go od kościoła pomocniczego św. Stanisława Kostki, dawnego ewangelickiego, który stoi w tym samym mieście.
„pw. Świętej Trójcy” - wezwanie świątyni, czyli Trójca Święta, której uroczystość jest zarazem odpustem parafii.
„z 1599” - pierwsza data, mieszcząca się w okresie budowy obecnego kościoła w latach 1595-1601.
„1723” - druga data, zbieżna z odbudową po pożarze z 1702 roku, o której piszą oba hasła Wikipedii.
„- XVIII w.” - zakres stulecia; z lektury rejestrów wynika, że taki dopisek zwykle obejmuje odbudowę i dalsze prace w tym samym wieku.

Czy kościół w Żmigrodzie jest zabytkiem?

Tak. Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie widnieje na liście zabytków rejestrowych przytoczonej w haśle o mieście, z datami 1599 i 1723. To zabytek nieruchomy w powiecie trzebnickim, w województwie dolnośląskim. Jednocześnie pozostaje czynną świątynią parafii rzymskokatolickiej, którą od 1945 roku prowadzą księża misjonarze ze Zgromadzenia Misji (Wikipedia, hasło o parafii).

Numer i data wpisu - czego brakuje w źródłach?

Numeru rejestru i daty decyzji o wpisie nie podaję, bo źródła, na których się opieram, ich nie potwierdzają. Wolę odesłać do oryginału niż przepisać liczbę z niepewnej strony. Pełny wpis z numerem znajdziesz w wykazie dla województwa dolnośląskiego, który udostępnia Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Co oznaczają daty 1599 i 1723?

Daty 1599 i 1723 we wpisie oznaczają dwie fazy powstania kościoła Trójcy Świętej. Pierwsza mieści się w czasie budowy obecnej świątyni w latach 1595-1601, prowadzonej przez Jerzego Brucknera z fundacji Adama von Schaffgotscha. Druga wiąże się z odbudową po pożarze z 1702 roku (Wikipedia, hasło o kościele). Wpis opisuje więc warstwy budowli, a nie jeden rok.

Najważniejsze daty zebrałem w jednej tabeli, z zaznaczeniem, skąd pochodzi każda informacja:

Rok	Wydarzenie	Źródło
XIII w.	Kościół w Żmigrodzie wzmiankowany jako istniejący	Wikipedia, hasło o kościele
1595	Początek budowy obecnego kościoła	Wikipedia, hasła o kościele i parafii
25.03.1597	Położenie kamienia węgielnego	Dawna strona parafii, archiwum 2022
1599	Data podana we wpisie do rejestru zabytków	Wikipedia, hasło Żmigród
1601	Poświęcenie kościoła pw. Świętej Trójcy	Dawna strona parafii, archiwum 2022
1702	Pożar kościoła	Wikipedia, hasła o kościele i parafii
1723	Odbudowa po pożarze, druga data we wpisie	Wikipedia, hasła o kościele i parafii
1869	Obecne prezbiterium	Dawna strona parafii, archiwum 2022

1597, 1599 czy 1601 - skąd różne daty budowy?

Różne daty biorą się z tego, że budowa trwała kilka lat i każde źródło akcentuje inny jej moment. Według dawnej strony parafii z 2022 roku kamień węgielny położono 25 marca 1597 roku, a poświęcenie odbyło się w 1601 roku. Wikipedia podaje budowę w latach 1595-1601, choć hasło o parafii przesuwa jej koniec na rok 1607. Rok 1599 leży w środku tego okresu. Żadne z dostępnych mi źródeł nie wyjaśnia, dlaczego rejestr wybrał akurat tę datę, więc nie dopisuję własnej teorii.

Pożar z 1702 roku i odbudowa w 1723 - co się wtedy stało?

W 1702 roku kościół spłonął, a w 1723 roku zakończono jego odbudowę, co zgodnie podają oba hasła Wikipedii. Ta druga data trafiła do rejestru, bo budowla, którą dziś oglądamy, to w dużej mierze efekt prac z początku XVIII wieku. Więcej o tym okresie piszę w osobnym tekście, w którym opisuję pożar z 1702 roku i odbudowę w 1723.

Kto zbudował kościół Trójcy Świętej?

Kościół zbudował Jerzy Bruckner, a fundatorem był Adam von Schaffgotsch (Wikipedia, hasła o kościele i parafii). Ślad fundatora widać do dziś: renesansowy portal ma kartusz z herbem Schaffgotschów. Z XVI-wiecznej budowy i jej następstw zachowały się elementy, które łatwo wskazać na miejscu:

Jerzy Bruckner - budowniczy kościoła z lat 1595-1601 według obu haseł Wikipedii.
Adam von Schaffgotsch - fundator, którego herb zdobi kartusz nad wejściem.
Renesansowy portal - najbardziej czytelny ślad epoki, do której odsyła data 1599.
Pochylona wieża - po budowie zaczęła się przechylać, więc dobudowano boczne mury podpierające.

Jak sprawdzić, czy budynek jest wpisany jako zabytek?

Najpewniej sprawdzić to w rejestrze zabytków nieruchomych dla danego województwa, który publikuje Narodowy Instytut Dziedzictwa, albo na mapie w geoportalu NID. Dla Żmigrodu właściwy jest wykaz dolnośląski. Gdy wpis budzi wątpliwości, rozstrzyga je wojewódzki konserwator zabytków, czyli dla powiatu trzebnickiego Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu.

Cała procedura sprowadza się do kilku kroków i zwykle zajmuje kilkanaście minut:

Pobierz wykaz dolnośląski - Narodowy Instytut Dziedzictwa publikuje rejestr zabytków nieruchomych w podziale na województwa.
Zawęź wyszukiwanie - w wykazie szukaj po powiecie trzebnickim, gminie Żmigród i nazwie miejscowości, a potem po wezwaniu kościoła.
Porównaj z mapą - geoportal NID pokazuje obiekt na mapie, co pomaga przy budynkach o podobnych nazwach.
Zapisz numer i datę decyzji - te dane przydadzą się przy każdej rozmowie z urzędem.
Przy wątpliwościach zapytaj konserwatora - urząd prowadzący rejestr ma pełną dokumentację wpisu.

Rejestr zabytków: wyszukiwarka i mapa NID

Narodowy Instytut Dziedzictwa udostępnia rejestr w dwóch formach: jako wykazy dla województw i jako warstwę mapową w geoportalu. Wykaz podaje skróconą formułę wpisu, numer i datę decyzji. Mapa pozwala znaleźć obiekt, gdy nie znasz jego dokładnej nazwy. Wykazy są aktualizowane okresowo, więc zanotuj datę pliku.

Zapytanie do wojewódzkiego konserwatora zabytków

Pisemne zapytanie ma sens, gdy wykaz i mapa dają sprzeczne wyniki albo potrzebujesz potwierdzenia do formalności. Wojewódzki konserwator prowadzi rejestr (art. 8 ustawy o ochronie zabytków), więc to jego odpowiedź rozstrzyga sprawę. Aktualne dane kontaktowe i godziny pracy urzędu sprawdź na jego oficjalnej stronie.

Jakie pułapki czekają przy sprawdzaniu wpisu?

Najczęstsze są trzy: pomylenie rejestru z ewidencją, pomylenie miejscowości i pomylenie dwóch kościołów w jednym mieście. Pełniejszą listę zebrałem poniżej:

Gminna ewidencja to nie rejestr - obiekt może figurować w ewidencji gminy Żmigród, a nie być wpisany do rejestru.
Nowy Żmigród to inna miejscowość - leży na Podkarpaciu i podlega innemu rejestrowi wojewódzkiemu.
Dwa kościoły w Żmigrodzie - wpis kościoła Trójcy Świętej nie dotyczy kościoła św. Stanisława Kostki z lat 1854-1861.
Kościoły filialne - kościół św. Jana Nepomucena w Bychowie należy do tej samej parafii, ale jego status sprawdza się osobno, tą samą metodą.

Co daje wpis do rejestru zabytków?

Wpis do rejestru zabytków to jedna z form ochrony wymienionych w art. 7 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Daje najpewniejszą ochronę substancji budowli: prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora (art. 36), a właściciel może starać się o dotacje na prace przy zabytku.

Prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (parafraza art. 36 ust. 1) - Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568, 2003

Obowiązki właściciela i możliwość dotacji

Właściciel zabytku sprawuje nad nim opiekę, co ustawa opisuje w art. 5: chodzi m.in. o zabezpieczenie obiektu i utrzymanie go w jak najlepszym stanie. W zamian prawo otwiera drogę do wsparcia finansowego, bo rozdział ustawy o finansowaniu opieki nad zabytkami przewiduje dotacje na prace przy zabytkach z rejestru. W skrócie wpis oznacza:

Opiekę właściciela - obowiązek dbania o substancję zabytku wynika z art. 5 ustawy.
Pozwolenie na prace - remont dachu czy wieży zabytku z rejestru wymaga zgody konserwatora (art. 36).
Możliwość dotacji - właściciel może ubiegać się o środki publiczne na prace przy zabytku, na zasadach z rozdziału o finansowaniu.
Brak ograniczeń kultu - wpis chroni budowlę, a nie reguluje liturgii ani dostępu wiernych.

Kwot dotacji ani kosztów remontów nie podaję, bo zależą od programu, roku i zakresu prac. To materiał informacyjny, który nie zastępuje porady konserwatora zabytków ani prawnika.

Jakie prace wymagają pozwolenia konserwatora?

Pozwolenia wymagają prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytku z rejestru, a także m.in. zmiana sposobu korzystania z niego (art. 36 ustawy). W kościele oznacza to choćby wymianę pokrycia dachu, wzmacnianie wieży czy prowadzenie nowych instalacji w murach. Zakres dokumentów ustala konserwator indywidualnie, dla konkretnego obiektu.

Czy wpis zamyka kościół dla zwiedzających?

Nie. Wpis do rejestru dotyczy ochrony budowli, a nie dostępu do niej. Kościół pozostaje miejscem kultu, więc zwiedzanie planuj poza nabożeństwami. Aktualne godziny Mszy sprawdzisz na stronie archidiecezji wrocławskiej.

Czym różni się gminna ewidencja zabytków od rejestru zabytków?

Rejestr zabytków prowadzi wojewódzki konserwator, a wpis następuje decyzją administracyjną (art. 8-9 ustawy o ochronie zabytków). Gminna ewidencja zabytków to zbiór kart adresowych prowadzony przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (art. 22). Rejestr daje silniejszą ochronę, a ewidencja liczy się głównie w planowaniu przestrzennym gminy.

Cecha	Rejestr zabytków	Gminna ewidencja zabytków
Kto prowadzi	Wojewódzki konserwator zabytków	Wójt, burmistrz lub prezydent miasta
Podstawa w ustawie	Art. 8-9	Art. 22
Forma	Wpis na podstawie decyzji administracyjnej	Zbiór kart adresowych zabytków nieruchomych
Miejsce w art. 7	Jedna z form ochrony	Nie figuruje wśród form ochrony
Główny skutek	Pozwolenie konserwatora na prace (art. 36)	Uwzględnianie obiektów w planowaniu przestrzennym
Dla Żmigrodu	Rejestr dolnośląski	Ewidencja gminy Żmigród

Kto prowadzi gminną ewidencję zabytków?

Gminną ewidencję prowadzi wójt, burmistrz albo prezydent miasta, w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy (art. 22 ustawy). W gminie miejsko-wiejskiej Żmigród zadanie to spoczywa na burmistrzu. Ewidencja obejmuje m.in. zabytki wpisane do rejestru, ale może zawierać także obiekty, których w rejestrze nie ma.

Która forma ochrony jest silniejsza?

Silniejszą formą jest wpis do rejestru. Wynika to z kilku różnic, które widać już w samej ustawie:

Decyzja zamiast karty - wpis do rejestru to decyzja administracyjna, a karta ewidencyjna nią nie jest.
Pozwolenie na prace - art. 36 wymaga pozwolenia konserwatora na roboty budowlane właśnie przy zabytku z rejestru.
Katalog form ochrony - art. 7 wymienia rejestr, a gminnej ewidencji wśród form ochrony nie ma.
Dotacje - przepisy o dotacjach dotyczą przede wszystkim zabytków wpisanych do rejestru.

Wojewódzki rejestr zabytków na Dolnym Śląsku - kto go prowadzi

Wojewódzki rejestr zabytków dla Dolnego Śląska prowadzi Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków, który kieruje Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków we Wrocławiu. Żmigród leży w powiecie trzebnickim, więc kościół Trójcy Świętej trafił właśnie do rejestru dolnośląskiego. Wykazy z całego kraju zbiera i publikuje Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Który urząd prowadzi rejestr dla Żmigrodu?

Rejestr dla Żmigrodu prowadzi Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu, z Dolnośląskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków na czele. Aktualne adresy urzędu i jego delegatur podaje jego oficjalna strona.

Jak nie pomylić Żmigrodu z Nowym Żmigrodem?

Wystarczy sprawdzić powiat i województwo. Pomyłka prowadzi do zupełnie innego urzędu:

Żmigród - miasto w powiecie trzebnickim, w województwie dolnośląskim, w Dolinie Baryczy.
Nowy Żmigród - miejscowość w powiecie jasielskim, na Podkarpaciu.
Rejestr dla Żmigrodu - dolnośląski, prowadzony we Wrocławiu.
Rejestr dla Nowego Żmigrodu - podkarpacki, prowadzony przez inny urząd wojewódzki.

Zabytkowy kościół w praktyce: remonty i pozwolenia konserwatora

Zabytkowy kościół w praktyce oznacza, że każdy większy remont przechodzi przez urząd konserwatorski. Kronika dawnej strony parafii (archiwum 2022) wymieniała remont dachu i wieży, remont nawy północnej, system detekcji pożaru i nagłośnienie. Prace przy zabytku z rejestru wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora (art. 36 ustawy z 2003 roku).

Remont dachu, wieży i nawy północnej w kronice parafii

Według dawnej strony parafii z 2022 roku w kościele prowadzono kilka dużych prac. Wymieniam same zakresy, bez szczegółów, których źródło nie podaje:

Remont dachu i wieży - wieża wsparta murami podpierającymi, zachowanymi do dziś (Wikipedia, hasło o parafii), wymaga przy pracach szczególnej ostrożności.
Remont nawy północnej - nawy boczne mają sklepienia sieciowe, a nawa główna kolebkowe z lunetami (Wikipedia, hasło o kościele).
System detekcji pożaru - w budowli, która spłonęła w 1702 roku, ta inwestycja ma wymowę także historyczną.
Nagłośnienie - instalacja prowadzona w zabytkowych murach, a więc również sprawa dla konserwatora.
Elewacje - mury zewnętrzne dzielą lizeny i elementy architektury kościoła, które przy każdym remoncie trzeba zachować w pierwotnym rytmie.

Prezbiterium z 1869 roku - warstwa XIX wieku

Według dawnej strony parafii obecne prezbiterium pochodzi z 1869 roku, a wielki ołtarz konsekrowano w 1889 roku. Formuła rejestru tej warstwy nie wymienia. Patrząc na kościół, czytam trzy epoki: renesansowy portal, XVIII-wieczną odbudowę i dziewiętnastowieczne prezbiterium z 1869 roku. Wnętrze dokłada do tego płyty nagrobne z XVI-XIX wieku, w tym epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 roku, komendanta zamku w Żmigrodzie.

Czy instalacje przeciwpożarowe w zabytku wymagają uzgodnień?

Tak, co do zasady wymagają, jeśli ich montaż oznacza roboty budowlane albo ingerencję w substancję zabytku z rejestru. Art. 36 ustawy obejmuje roboty budowlane przy zabytku, a prowadzenie przewodów w murach czy montaż czujek pod sklepieniem dotyka historycznej tkanki. O tym, czy konkretna instalacja wymaga pozwolenia, decyduje wojewódzki konserwator po zapoznaniu się z projektem.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są 5 form ochrony zabytków?

Art. 7 ustawy o ochronie zabytków wymienia: wpis do rejestru zabytków, wpis na Listę Skarbów Dziedzictwa, uznanie za pomnik historii, utworzenie parku kulturowego oraz ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego i w określonych decyzjach planistycznych. Dokładne brzmienie sprawdź w aktualnym tekście jednolitym w serwisie ISAP Sejmu RP.

Czy wpis do rejestru obejmuje wyposażenie kościoła?

Rejestr zabytków nieruchomych dotyczy budowli. Ruchome elementy wyposażenia, takie jak ołtarze, organy czy obrazy, mogą być wpisane osobno do rejestru zabytków ruchomych. Dla kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie, z neogotyckim ołtarzem głównym i organami firmy Schlag & Söhne z około 1915 roku, nie mam potwierdzonych danych o takim wpisie.

Czym jest pomnik historii?

Pomnik historii to forma ochrony zabytków o szczególnej wartości dla kultury, ustanawiana rozporządzeniem Prezydenta RP (art. 15 ustawy o ochronie zabytków). Obejmuje zabytki nieruchome wpisane do rejestru albo parki kulturowe. To wyróżnienie znacznie rzadsze niż sam wpis do rejestru.

Czym jest Lista Skarbów Dziedzictwa?

Lista Skarbów Dziedzictwa to forma ochrony zabytków ruchomych o szczególnej wartości, prowadzona przez ministra właściwego do spraw kultury. Nie dotyczy budynków, więc kościół jako budowla na nią nie trafia. Do katalogu form ochrony z art. 7 dopisała ją jedna z nowelizacji ustawy.

Czy właściciel może sam wystąpić o wpis do rejestru?

Tak. Według art. 9 ustawy wojewódzki konserwator wpisuje zabytek nieruchomy do rejestru na wniosek właściciela albo z urzędu. W obu przypadkach sprawa kończy się decyzją administracyjną, od której przysługuje odwołanie.

Czy kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie też jest w rejestrze?

Źródła, na których opieram ten tekst, opisują jego historię, ale nie podają wpisu do rejestru. To neogotycki kościół zbudowany w latach 1854-1861 jako ewangelicki, według projektu Hermanna Friedricha Waesemanna, rekonsekrowany 26 listopada 1972 roku (Wikipedia). Jego status sprawdzisz w wykazie dolnośląskim Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Paweł Kubacki - mieszka w Trzebnicy i od lat odwiedza kościoły Doliny Baryczy i Wzgórz Trzebnickich, zbierając ich historie z ksiąg, starych rycin i rozmów z mieszkańcami.

Aktualizacja: październik 2026

Kościół w rejestrze zabytków - daty 1599 i 1723

Jak brzmi wpis kościoła Trójcy Świętej w rejestrze zabytków?