Remonty kościoła Trójcy Świętej - dach, wieża i nawa północna

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 5.11.2026

Zawartość tekstu

Remonty kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie - co wiadomo ze źródeł

Na dawnej stronie parafii (stan z 2022 r.) wymieniono cztery prace przy kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie: remont dachu i wieży, remont nawy północnej, montaż systemu detekcji pożaru i nowe nagłośnienie. Strona nie podawała kwot, dat zakończenia ani wykonawców. Kościół jest wpisany do rejestru zabytków, więc takie prace wymagają pozwolenia konserwatora zabytków (art. 36 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r.).

Ten tekst jest przewodnikiem. Nie prowadzi zbiórki, nie podaje kont i nie ocenia, ile co kosztowało. Wyjaśnia, co wiadomo o remontach świątyni, którą od 1945 r. prowadzi Zgromadzenie Misji (księża misjonarze CM), oraz jak w Polsce wygląda opieka nad zabytkowym kościołem: kto wydaje zgody, do kogo budynek należy, skąd są pieniądze i kto sprząta.

Jakie remonty wymieniała dawna strona parafii?

Dawna strona parafii wymieniała cztery prace. Znamy je tylko z tytułów w menu i z aktualności. Dlatego piszę wyłącznie o tym, co da się z nich odczytać:

• Remont dachu i wieży objął najbardziej narażoną część budowli: pokrycie i wieżę, która zaraz po budowie zaczęła się przechylać.
• Remont nawy północnej dotyczył jednej z dwóch bocznych naw trójnawowej bazyliki.
• System detekcji pożaru to instalacja, która wcześnie wykrywa dym i daje czas na reakcję.
• Nagłośnienie poprawiło słyszalność liturgii we wnętrzu o wysokich sklepieniach.
• Kwot, terminów i firm źródło nie podaje, więc ich tu nie uzupełniam.

Czym jest nawa północna?

Nawa północna to boczna nawa kościoła, biegnąca wzdłuż jego północnej ściany. Kościół w Żmigrodzie jest orientowany, czyli prezbiterium ma od wschodu. Kto stoi twarzą do ołtarza, ma więc nawę północną po lewej ręce. Według Wikipedii świątynia jest dziś trójnawową bazyliką. Nawa główna ma sklepienie kolebkowe z lunetami, a nawy boczne sklepienia sieciowe. Zwiedzającym, którzy chcą poznać szczegóły, polecam opis architektury kościoła, od lizen po sklepienia.

System detekcji pożaru i nagłośnienie

Te dwie instalacje mniej rzucają się w oczy niż nowy dach, a dla zabytku znaczą bardzo dużo. Czujki wykrywają dym na długo przed pojawieniem się ognia. Chronią w ten sposób drewnianą więźbę dachową i wyposażenie, w tym barokowe rzeźby i obrazy z XVIII wieku. Nagłośnienie służy wiernym: w bazylice z wysoką nawą główną głos z prezbiterium łatwo się gubi.

Dlaczego zabytkowy kościół wymaga stałych remontów?

Zabytkowy kościół trzeba remontować stale, bo cegła, kamień, drewno i metal starzeją się w różnym tempie, a świątynia w Żmigrodzie ma ponad cztery wieki. Wikipedia datuje jej budowę na lata 1595-1601. Później przyszły pożar w 1702 r., odbudowa w 1723 r. i nowe prezbiterium w 1869 r. Każda epoka zostawiła w murach inną technikę, której trzeba doglądać osobno.

Kiedy oglądam ten kościół, najlepiej widzę to po wieży. Mury podpierające mówią o jego historii więcej niż niejedna tablica. Najczęstsze potrzeby zabytkowych kościołów w Polsce są dość podobne:

• Pokrycia dachów trzeba wymieniać lub naprawiać, bo przeciekający dach w kilka sezonów niszczy więźbę i sklepienia.
• Odwodnienie, czyli rynny, rury spustowe i opaski wokół murów, odprowadza wodę od fundamentów.
• Zawilgocone mury wymagają osuszania i izolacji, bo wilgoć niszczy tynki i polichromie.
• Instalacje elektryczne sprzed dziesięcioleci zwiększają ryzyko pożaru i trzeba je modernizować.
• Wieże i dzwonnice wymagają obserwacji konstrukcji, zwłaszcza tam, gdzie mury już kiedyś pracowały.
• Organy i wyposażenie potrzebują konserwacji, bo drewno, skóra i złocenia reagują na zmiany temperatury.

Lekcja z pożaru 1702 i odbudowy 1723

Pożar z 1702 r. zniszczył kościół na tyle, że odbudowę zakończono dopiero w 1723 r. (Wikipedia). Ta data wraca w opisie rejestru zabytków: „z 1599, 1723 - XVIII w.”. Historię tych lat opisuję osobno w tekście pożar z 1702 roku i odbudowa w 1723. Wniosek dla współczesności jest prosty. Detekcja pożaru w świątyni, która raz już spłonęła, to ciąg dalszy tej samej troski, a nie fanaberia.

Dlaczego wieża ma mury podpierające?

Wieża ma mury podpierające, bo zaraz po budowie zaczęła się przechylać i trzeba było ją ustabilizować. Według Wikipedii boczne mury dobudowano właśnie w tym celu i przetrwały do dziś. Taka konstrukcja nie znika z listy zadań. Przy każdym remoncie dachu i wieży wykonawca musi brać pod uwagę jej historię.

Organy Schlag & Söhne i ich remont

Organy zbudowała ok. 1915 r. firma Schlag & Söhne. Mają 25 głosów i trakturę pneumatyczną. Według Wikipedii ostatni remont wykonał wrocławski zakład Czesław Chrobak i Synowie. Daty tego remontu źródło nie podaje. Traktura pneumatyczna działa na powietrzu prowadzonym rurkami, a skórzane elementy z czasem parcieją. Dlatego instrument potrzebuje organmistrza, nawet gdy dach jest szczelny.

Kto pozwala na remont zabytkowego kościoła?

Na remont kościoła wpisanego do rejestru zabytków pozwala wojewódzki konserwator zabytków, na podstawie art. 36 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. Dla Żmigrodu w powiecie trzebnickim właściwy jest Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków we Wrocławiu. Po stronie kościelnej dobrami parafii zarządza proboszcz, a większe przedsięwzięcia wymagają zgody władzy diecezjalnej.

„Pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga: 1) prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru” - Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 36 ust. 1, 2003

Wojewódzki konserwator zabytków i art. 36 ustawy

Kościół w Żmigrodzie figuruje w rejestrze jako „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.” (Wikipedia, hasło Żmigród). Dane o obiektach z rejestru udostępnia też Narodowy Instytut Dziedzictwa w serwisie zabytek.pl. Przy zabytku wpisanym do rejestru procedura wygląda zwykle tak:

1. Dokumentacja: właściciel zleca projekt, a przy pracach konserwatorskich także program prac.
2. Wniosek do konserwatora: parafia składa wniosek o pozwolenie na prace lub roboty budowlane.
3. Decyzja konserwatora: konserwator może określić warunki, np. rodzaj materiału czy sposób łączenia elementów.
4. Pozwolenie na budowę: przy robotach budowlanych dochodzi procedura z prawa budowlanego, jeśli przepisy jej wymagają.
5. Odbiór prac: konserwator może skontrolować, czy prace wykonano zgodnie z pozwoleniem.

Jaką rolę mają proboszcz i kuria?

Proboszcz zarządza majątkiem parafii, a na czynności przekraczające zwykły zarząd potrzebuje pisemnej zgody ordynariusza. Tak stanowi kan. 1281 Kodeksu Prawa Kanonicznego. W przypadku Żmigrodu chodzi o władze archidiecezji wrocławskiej, do której parafia należy w dekanacie Prusice. Proboszczem jest obecnie ks. Jerzy Tyrak CM (strona archidiecezji, odczyt: październik 2026).

Podmiot	Za co odpowiada przy remoncie	Podstawa
Wojewódzki konserwator zabytków	Pozwolenie na prace przy zabytku z rejestru	Ustawa o ochronie zabytków, art. 36
Kuria (władza diecezjalna)	Zgoda na czynności przekraczające zwykły zarząd	KPK kan. 1281
Proboszcz	Zarząd dobrami parafii i jej reprezentacja	KPK kan. 532
Organ budowlany (starosta)	Pozwolenie na budowę, gdy roboty go wymagają	Prawo budowlane

To materiał informacyjny. Nie zastępuje porady prawnej ani konsultacji z urzędem konserwatorskim.

Czyją własnością jest budynek kościoła?

Kościół parafialny jest zwykle własnością parafii. Zgodnie z kan. 515 §3 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. parafia ma z mocy prawa osobowość prawną, a prawo polskie uznaje ją od ustawy z 17 maja 1989 r. Parafię reprezentuje proboszcz (kan. 532). Wpis do rejestru zabytków nie zmienia właściciela, ale nakłada na niego obowiązek opieki nad obiektem.

Danych z księgi wieczystej dla kościoła w Żmigrodzie źródła nie podają, więc nie piszę, do kogo formalnie należy działka. Opisuję zasadę, która obowiązuje w Kościele w Polsce:

• Parafia jest właścicielem świątyni i wyposażenia jako kościelna osoba prawna.
• Proboszcz nie jest właścicielem, tylko zarządcą i przedstawicielem parafii.
• Zgromadzenie zakonne, które prowadzi parafię, w Żmigrodzie Zgromadzenie Misji, sprawuje posługę duszpasterską. Nie znaczy to, że kościół należy do zakonu.
• Diecezja czuwa nad zarządem majątkiem, ale nie przejmuje własności parafii.
• Państwo przez konserwatora pilnuje zabytku, nie będąc jego właścicielem.

Czy parafia ma osobowość prawną?

Tak. Prawo kanoniczne i polskie uznają parafię za osobę prawną, która może nabywać i posiadać majątek.

„Legalnie erygowana parafia posiada z mocy samego prawa osobowość prawną.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 §3, 1983

W prawie polskim ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP z 1989 r. wymienia parafie wśród kościelnych osób prawnych. Dlatego parafia może sama składać wnioski do konserwatora i podpisywać umowy z wykonawcami.

Kto reprezentuje parafię jako właściciela?

Parafię reprezentuje proboszcz, we wszystkich sprawach prawnych (KPK kan. 532). Ten sam kanon zobowiązuje go do zarządzania dobrami parafii zgodnie z kan. 1281-1288. Wniosek o pozwolenie konserwatorskie podpisuje więc proboszcz jako przedstawiciel właściciela.

Wpis do rejestru zabytków a własność

Wpis do rejestru nie przenosi własności na państwo. Właściciel musi jednak dbać o zabytek, zabezpieczać go i uzgadniać prace z konserwatorem. W zamian może starać się o dotacje, które opisuję niżej.

Z czego kościół się utrzymuje?

Parafie utrzymują się przede wszystkim z dobrowolnych ofiar wiernych. Według kan. 222 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego wierni mają obowiązek zaradzać potrzebom Kościoła, także materialnym. Na prace przy zabytkowych kościołach można też dostać częściowe dotacje od ministra kultury, wojewódzkiego konserwatora lub samorządu, na zasadach z art. 77-81 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r.

Źródła nie podają, jak sfinansowano remonty w Żmigrodzie. W całej Polsce budżet parafii składa się zwykle z kilku części:

• Ofiary na tacę składane podczas Mszy to podstawowe, dobrowolne wsparcie bieżących potrzeb.
• Ofiary przy posługach, np. przy chrzcie, ślubie czy pogrzebie, są dobrowolne i nie stanowią opłaty za sakrament.
• Darowizny od osób prywatnych i firm wspierają często konkretny cel, np. remont dachu.
• Dotacje publiczne na prace przy zabytkach są konkursowe i pokrywają tylko część kosztów.
• Środki diecezji mogą wesprzeć parafię w wyjątkowych sytuacjach, zgodnie z decyzją kurii.

Ofiary wiernych i kan. 222 §1

Kan. 222 §1 wymienia trzy cele wsparcia: sprawowanie kultu Bożego, dzieła apostolskie i dzieła miłosierdzia oraz godziwe utrzymanie duchownych. Obowiązek ma charakter moralny. Kanon nie ustala kwoty, a ofiara pozostaje dobrowolna. Kto chce wesprzeć swoją parafię, pyta o to w jej kancelarii.

Dotacje na zabytki: skąd pochodzą

Dotacje na zabytki pochodzą z trzech źródeł wskazanych w ustawie z 2003 r.:

1. Minister właściwy do spraw kultury może udzielić dotacji na prace przy zabytku z rejestru, co do zasady do 50% nakładów (art. 78).
2. Wojewódzki konserwator zabytków udziela dotacji ze środków swojego budżetu, w przypadku Żmigrodu konserwator dolnośląski.
3. Samorządy, czyli gmina, powiat i województwo, mogą udzielać dotacji na podstawie uchwały swojego organu stanowiącego (art. 81).

Nazwy programów, terminy naborów i limity zmieniają się co roku. Aktualne warunki trzeba sprawdzać na stronach Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, urzędu konserwatorskiego i samorządów.

Co obejmuje dotacja według art. 77?

Art. 77 ustawy wymienia kilkanaście rodzajów prac, na które można dostać dotację. Są wśród nich zabezpieczenie i konserwacja substancji zabytku, odnowienie pokrycia dachowego oraz instalacje przeciwpożarowe i odgromowe. Trzy z czterech prac znanych z Żmigrodu, czyli dach, wieża i detekcja pożaru, mieszczą się więc w kategoriach z ustawy.

Do kogo należy sprzątanie kościoła?

Sprzątanie kościoła należy do parafii, a kan. 1220 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. zobowiązuje odpowiedzialnych do troski o czystość i piękno świątyni. W praktyce parafii w Polsce sprzątają kościelny, osoby zatrudnione przez parafię albo wolontariusze. Często robią to grupy parafialne w ustalonych dyżurach, np. przed niedzielą i większymi świętami.

Typowe rozwiązania w polskich parafiach wyglądają tak:

• Kościelny dba o porządek na co dzień, przygotowuje prezbiterium i pilnuje świec.
• Dyżury rodzin z poszczególnych ulic lub wsi to zwyczaj spotykany w wielu parafiach wiejskich i małomiasteczkowych.
• Grupy parafialne, np. Żywy Różaniec, biorą na siebie sprzątanie przed odpustem.
• Firma sprzątająca pojawia się zwykle przy pracach po remoncie, gdy pył osiada na całym wnętrzu.
• Siostry zakonne w niektórych parafiach dbają o bieliznę kielichową i obrusy ołtarzowe.

Co mówi kan. 1220 §1?

Kan. 1220 §1 mówi, że osoby odpowiedzialne mają dbać o czystość i piękno kościołów, odpowiednie dla domu Bożego, i usuwać z nich wszystko, co nie licuje ze świętością miejsca. Kanon nie wskazuje, kto ma trzymać miotłę. Wskazuje cel. Sposób wykonania zależy od zwyczaju danej parafii. Kto chce pomagać, pyta w kancelarii swojej parafii.

Jak sprzątać zabytkowy kościół?

Zabytkowy kościół sprząta się delikatnie, na sucho i bez agresywnej chemii. W świątyni z barokowymi ołtarzami i płytami nagrobnymi z XVI-XIX w. zwykłe sprzątanie ma też wymiar konserwatorski:

1. Kamień, np. epitafia i płyty nagrobne, nie znosi środków kwaśnych ani wybielaczy. Wystarczy miękka szczotka.
2. Złocenia na ołtarzach odkurza się pędzlem, bez wilgotnej ściereczki.
3. Drewno ławek i rzeźb nie lubi nadmiaru wody ani silikonowych pianek.
4. Posadzki myje się wilgotnym, dobrze wyżętym mopem, żeby nie zawilgocić podłoża.
5. Przy wątpliwościach parafia pyta konserwatora dzieł sztuki, zanim użyje nowego środka.

Jak śledzić postęp prac remontowych?

Postęp prac w kościele Trójcy Świętej najłatwiej śledzić na trzy sposoby: przez ogłoszenia duszpasterskie, stronę archidiecezji wrocławskiej i publikacje urzędów. Parafia nie ma obecnie działającej oficjalnej strony. Adres podany przez archidiecezję jest wystawiony na sprzedaż (stan: październik 2026). Każdą informację o stanie prac warto sprawdzić w źródle z aktualną datą.

Gdzie szukać aktualnych informacji

Kolejność, w której sam szukam informacji o kościołach Doliny Baryczy:

• Ogłoszenia duszpasterskie czytane po Mszy to najpewniejsze bieżące źródło wiadomości o remoncie i ewentualnych utrudnieniach.
• Gablota parafialna przy kościele zwykle powtarza ogłoszenia i podaje zmiany w porządku nabożeństw.
• Strona archidiecezji wrocławskiej podaje dane parafii, nazwiska duszpasterzy i telefon kancelarii.
• Kancelaria parafialna odpowie na pytania o dostępność kościoła, także kościoła św. Jana Nepomucena w Bychowie.

Co publikują konserwator i samorządy?

Urzędy publikują głównie rozstrzygnięcia o pieniądzach, a nie bieżące komunikaty z placu budowy:

• Urząd konserwatorski we Wrocławiu ogłasza listy dotacji przyznanych na prace przy zabytkach.
• Samorządy zamieszczają w Biuletynie Informacji Publicznej uchwały o dotacjach na zabytki.
• Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego publikuje wyniki naborów w swoich programach.
• Narodowy Instytut Dziedzictwa w serwisie zabytek.pl pokazuje informacje o obiekcie, ale nie o bieżących pracach.

Przy zwiedzaniu dobrze zajrzeć także do prezbiterium z 1869 roku. Kolejne warstwy historii kościoła widać tam najwyraźniej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy na remont dachu kościoła trzeba mieć zgodę konserwatora?

Jeśli kościół jest wpisany do rejestru zabytków, tak. Art. 36 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r. wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora na roboty budowlane przy takim obiekcie, a wymiana pokrycia dachowego się do nich zalicza. Przy kościołach spoza rejestru, ale ujętych w gminnej ewidencji zabytków, obowiązują łagodniejsze uzgodnienia.

Czy remonty kościołów finansuje państwo?

Tylko częściowo. Państwo i samorządy mogą udzielać dotacji na prace przy zabytkach, także kościelnych, na zasadach z art. 77-81 ustawy o ochronie zabytków. Dotacje są konkursowe i nie pokrywają całości kosztów. Podstawą utrzymania parafii pozostają dobrowolne ofiary wiernych.

Czy podczas remontu kościół jest otwarty?

To zależy od zakresu prac. Przy remoncie dachu czy elewacji nabożeństwa zwykle się odbywają, a rusztowania stoją na zewnątrz. Przy pracach we wnętrzu część kościoła bywa wyłączona albo Msze przenosi się do innej świątyni parafii. Aktualne informacje podają ogłoszenia parafialne.

Ile kosztuje budowa kościoła?

Nie ma jednej kwoty. Koszt zależy od wielkości, technologii, lokalizacji i wyposażenia, a przy zabytkach od zakresu prac konserwatorskich. Rzetelne liczby zawierają kosztorysy konkretnych inwestycji, przygotowywane dla parafii i kurii. Uśrednione kwoty z internetu szybko się dezaktualizują.

Czy można chodzić do innej parafii?

Tak. Według kan. 1248 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego obowiązek udziału we Mszy w niedziele i święta wypełnia się w każdym miejscu, gdzie sprawuje się ją w obrządku katolickim. Sprawy formalne, jak przygotowanie do ślubu czy chrzest, załatwia się jednak zwykle w parafii zamieszkania albo za jej zgodą.

Czy ofiara na remont kościoła jest obowiązkowa?

Nie. Kan. 222 §1 mówi o ogólnym obowiązku wspierania potrzeb Kościoła, ale nie wskazuje kwoty ani formy. Każdy sam decyduje, czy i ile przekaże. Szczegóły zbiórek w danej parafii podaje jej kancelaria.

Źródła i literatura

1. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 (art. 36, art. 77-81), ISAP
2. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1989 nr 29 poz. 154, ISAP
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, wyd. polskie Pallottinum (kan. 222 §1, 515 §3, 532, 1220 §1, 1248 §1, 1281)
4. Archidiecezja wrocławska: parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt: październik 2026)
5. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie
6. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie
7. Wikipedia: Żmigród (wpis w rejestrze zabytków)
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: serwis zabytek.pl
9. Dawna strona parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie, zrzut archiwalny z 2022 r. (Internet Archive)