Barokowe rzeźby i obrazy z XVIII wieku w kościele Trójcy Świętej

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 5.11.2026

Zawartość tekstu

Barokowe rzeźby i obrazy z XVIII wieku w kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie stoją w świątyni zbudowanej w latach 1595-1601, czyli sto lat wcześniej. Na barokowe wyposażenie składają się ołtarze boczne, rzeźby i obrazy. Ołtarz główny jest neogotycki i pochodzi z XIX w. (Wikipedia, artykuł o parafii, 2026). Źródła nie podają autorów tych dzieł. W jednym wnętrzu nakładają się więc trzy epoki.

Żmigród znam od dziecka. Odwiedzam kościoły Doliny Baryczy od lat i do Trójcy Świętej wracam najczęściej, właśnie z powodu tych warstw. To niezależny przewodnik po kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie, nie strona parafii. Opisuję tylko to, co potwierdzają źródła. Resztę zostawiam oczom zwiedzającego.

Barokowe wyposażenie kościoła w Żmigrodzie - co się zachowało

Barokowe wyposażenie kościoła Trójcy Świętej w Żmigrodzie tworzą ołtarze boczne oraz rzeźby i obrazy z XVIII w. Dopełniają je płyty nagrobne z XVI-XIX w. Ołtarz główny jest neogotycki (Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie, 2026). Całość stoi we wnętrzu trójnawowej bazyliki. Nawa główna ma sklepienie kolebkowe z lunetami, a nawy boczne sklepienia sieciowe.

Po wejściu do środka widać, że barok nie jest tu stylem całego kościoła, tylko jego wyposażenia. Mury i sklepienia pochodzą z innej epoki niż ołtarze. Z zewnątrz też to widać: elewacje dzielą lizeny, a portal ma renesansowy kartusz z herbem Schaffgotschów. Kto chce poznać architekturę kościoła, w tym lizeny, znajdzie ją w osobnym tekście.

Barokowe ołtarze boczne - co o nich wiadomo?

Pewne jest tylko to, że ołtarze boczne są barokowe. Tak opisuje je artykuł o parafii w Wikipedii. Nie znalazłem źródła, które podaje ich liczbę, wezwania, daty powstania albo nazwiska twórców. Dlatego tych szczegółów nie podaję.

• Ołtarze boczne są barokowe według Wikipedii (artykuł o parafii, 2026).
• Rzeźby i obrazy z XVIII w. to barokowe dzieła w kościele, bez podanych autorów.
• Płyty nagrobne pochodzą z XVI-XIX w. Jedna z nich to epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r., komendanta zamku w Żmigrodzie.
• Organy zbudowała ok. 1915 r. firma Schlag & Söhne. Mają 25 głosów i trakturę pneumatyczną (Wikipedia, artykuł o kościele).
• Ołtarz główny jest neogotycki, więc należy do XIX wieku, a nie do baroku.

Rzeźby i obrazy z XVIII wieku - czego źródła nie mówią?

Źródła nie podają tematów obrazów, imion świętych na rzeźbach ani nazwisk warsztatów. Spotkałem w sieci opisy, które przypisują żmigrodzkie figury konkretnym mistrzom, ale nie mają one żadnego oparcia. Uczciwiej jest patrzeć samemu i rozpoznawać postacie po atrybutach. Jak to robić, piszę w ostatniej części tekstu.

Neogotycki ołtarz główny jako kontrast

Ołtarz główny jest neogotycki, bo powstał przy XIX-wiecznej przebudowie wschodniej części kościoła. Według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.) obecne prezbiterium pochodzi z 1869 r., a wielki ołtarz konsekrowano w 1889 r. Ma strzeliste formy i wimpergi, więc wyraźnie różni się od falujących linii barokowych ołtarzy bocznych. Szczegółowo porównuję je w tekście ołtarz neogotycki i barokowe ołtarze boczne.

Skąd barok w kościele z przełomu XVI i XVII wieku?

Barok w kościele Trójcy Świętej pojawił się po budowie, nie w jej trakcie. Świątynię wzniesiono w latach 1595-1601 (część źródeł podaje 1607). W 1702 r. spłonęła, a w 1723 r. ją odbudowano (Wikipedia, 2026). Wyposażenie z XVIII w. przypada więc na czas po pożarze. Mury pamiętają przełom XVI i XVII wieku.

Kto i kiedy zbudował kościół?

Kościół zbudował Jerzy Bruckner z fundacji Adama von Schaffgotscha. Dawna strona parafii podaje dwie daty: kamień węgielny 25 marca 1597 r. i poświęcenie pw. Świętej Trójcy w 1601 r. Wnętrze nie od początku służyło katolikom. Według tej samej strony kościół był przez krótki czas w rękach protestantów. W 1654 r. hrabia Melchior von Hatzfeldt przekazał go katolikom. Na Śląsku zaczynało się wtedy kontrreformacyjne wyposażanie świątyń.

1. 1595-1601/1607: budowa kościoła. Budowniczym był Jerzy Bruckner, fundatorem Adam von Schaffgotsch.
2. 1601: poświęcenie pw. Świętej Trójcy (według dawnej strony parafii).
3. 1654: Melchior von Hatzfeldt przekazuje kościół katolikom (według dawnej strony parafii).
4. 1702: pożar kościoła.
5. 1723: odbudowa. W XVIII w. kościół ma barokowe ołtarze boczne, rzeźby i obrazy.
6. 1869 i 1889: nowe prezbiterium i konsekracja neogotyckiego wielkiego ołtarza.

Pożar 1702 i odbudowa 1723

Między pożarem a odbudową minęło 21 lat. To dużo, nawet jak na czasy, gdy odbudowa świątyni zależała od fundatorów i ofiar wiernych. Z kolejnymi pracami w kościele, aż po współczesne, można się zapoznać w tekście o tym, jak przebiegały remonty kościoła Trójcy Świętej.

Czy wyposażenie pochodzi z czasu budowy?

Nie. Barokowe dzieła pochodzą z XVIII w., a kościół zbudowano na przełomie XVI i XVII w. Daty wskazują na okres po odbudowie z 1723 r. Żadne źródło nie łączy jednak konkretnego ołtarza z samą odbudową, więc tego związku nie przesądzam.

Warstwa	Okres	Co widać dziś	Źródło
Renesans i manieryzm	1595-1601/1607	Bryła, portal z herbem Schaffgotschów, sklepienia	Wikipedia (kościół, parafia)
Barok	XVIII w., po odbudowie 1723	Ołtarze boczne, rzeźby, obrazy	Wikipedia (parafia)
Neogotyk	1869-1889	Prezbiterium, ołtarz główny	Dawna strona parafii, Wikipedia
XX wiek	ok. 1915	Organy Schlag & Söhne, 25 głosów	Wikipedia (kościół)

Jakie są 4 cechy baroku?

Cztery główne cechy baroku to ruch, światło, teatralność i iluzja. Postacie się skręcają, szaty wyglądają jak rozwiane wiatrem, malarze grają światłocieniem, a sceny mają poruszyć widza. Architektura, rzeźba i malarstwo łączą się w jedną kompozycję. W kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie najlepiej widać te cechy w XVIII-wiecznych ołtarzach bocznych.

Ruch, światło, teatralność, iluzja

Historycy sztuki opisują barok różnymi słowami, ale te cztery cechy powtarzają się prawie zawsze. Przy każdej podaję, czego szukać w Żmigrodzie. Nie przypisuję przy tym konkretnych postaci, bo źródła ich nie wymieniają.

• Ruch i dynamika: postacie stoją w kontrapoście lub w skręcie, a szaty tworzą głębokie fałdy. Takich figur szukaj po bokach ołtarzy bocznych.
• Światło i kontrast: na obrazach ciemne tło zderza się z jasną postacią, a w ołtarzach złocenia z bielą lub marmoryzacją. Zobaczysz to w obrazach centralnych.
• Teatralność i emocja: twarze wyrażają ekstazę, cierpienie albo zachwyt. Widać to w gestach rąk i wzniesionych oczach.
• Iluzja i jedność sztuk: kolumny, gzymsy, rzeźba i obraz tworzą jedną scenę, jak w teatrze z kulisami. Najlepiej widać to w zwieńczeniach ołtarzy.
• Bogactwo ornamentu: akanty, putta, chmury i promienie wypełniają każdą wolną powierzchnię. To piąta cecha, często dodawana do czterech głównych.

Jak rozpoznać barokową rzeźbę?

Pierwszy krok: obejdź figurę z boku. Rzeźba gotycka jest zwykle płaska i ciasno przylega do tła. Barokowa wychodzi w przestrzeń, ma odchylony tułów i szaty odstające od ciała. Drugi krok: spójrz na polichromię. W baroku często łączy się złoto z bielą, imitującą marmur albo porcelanę.

Gdzie szukać tych cech w Żmigrodzie?

Postaw obok siebie ołtarz główny i ołtarze boczne. Neogotyk ma pion, ostrołuki i drobny, powtarzalny detal. Barok ma skos, łuk, chmurę i gest. To proste ćwiczenie daje więcej niż najdłuższy opis.

Kiedy w Polsce był barok?

Barok w Polsce trwał zwykle od przełomu XVI i XVII w. do około połowy XVIII w. Późny barok i rokoko sięgały lat 60. i 70. XVIII w. Granice są umowne, a historycy sztuki przesuwają je zależnie od regionu. Jednym z pierwszych przykładów jest kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, budowany od końca XVI w.

Wczesny, dojrzały i późny barok - jakie są ramy?

Synteza historii sztuki polskiej dzieli epokę na trzy fazy. Daty traktuj jako orientacyjne.

• Wczesny barok trwa od ok. 1600 do połowy XVII w. Należy do niego kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie.
• Dojrzały barok przypada na drugą połowę XVII w. Jego znanym przykładem jest pałac w Wilanowie.
• Późny barok to pierwsza połowa XVIII w. Z tego okresu pochodzi wyposażenie żmigrodzkiego kościoła.
• Rokoko trwa do ok. 1760-1770. Jest lżejsze w formie i jaśniejsze w kolorze.
• Klasycyzm od lat 70. XVIII w. stopniowo wypiera barok.

Barok na Śląsku pod panowaniem Habsburgów

Śląsk należał do monarchii Habsburgów do 1742 r., a nie do Rzeczypospolitej. Dlatego barok śląski różni się od sarmackiego. Bliżej mu do Pragi i Wiednia. Po wojnie trzydziestoletniej, zakończonej w 1648 r., Kościół katolicki odbudowywał tu swoją pozycję. Fundacje klasztorów cysterskich, zakonów i katolickiej szlachty przyniosły rozkwit sztuki kontrreformacji. Przekazanie żmigrodzkiego kościoła katolikom w 1654 r. przypada właśnie na ten czas.

Jak długo trwał barok na Śląsku?

Barok na Śląsku trwał mniej więcej od połowy XVII do połowy XVIII w., czyli około stu lat. Najbardziej kwitł w latach 1680-1740. Po przejęciu Śląska przez Prusy w 1742 r. wielkie katolickie fundacje słabły, choć warsztaty pracowały jeszcze przez kolejne dekady.

Jakie są przykłady rzeźby barokowej?

Przykłady rzeźby barokowej to w Europie przede wszystkim dzieła Gian Lorenza Berniniego w Rzymie, z „Ekstazą św. Teresy” na czele. Na Dolnym Śląsku są to rzeźby Franza Josepha Mangoldta w Auli Leopoldina, prace Ferdinanda Maximiliana Brokoffa w katedrze wrocławskiej i wystrój opactw w Krzeszowie i Lubiążu. Żmigród jest mniejszym, lokalnym przykładem tego samego nurtu.

Gian Lorenzo Bernini i Rzym

Bernini zbudował język, którym barok mówił przez następne sto lat. Jego „Ekstaza św. Teresy” w rzymskim kościele Santa Maria della Vittoria łączy marmur, złote promienie i ukryte źródło światła. Powstaje z tego scena jak w teatrze. Kolumnadę placu św. Piotra też zaprojektował Bernini.

Barok śląski: Krzeszów, Wrocław, Lubiąż

Na barokowe rzeźby i malarstwo nie trzeba jechać do Rzymu. Z Doliny Baryczy do najważniejszych miejsc baroku śląskiego jest kilka godzin jazdy, a do niektórych mniej.

• Opactwo w Krzeszowie to cysterski zespół z bazyliką i kościołem św. Józefa. Freski w kościele św. Józefa namalował Michael Willmann.
• Aula Leopoldina Uniwersytetu Wrocławskiego to reprezentacyjna sala z rzeźbami Franza Josepha Mangoldta.
• Kaplica Elektorska w katedrze wrocławskiej mieści rzeźby Ferdinanda Maximiliana Brokoffa.
• Opactwo w Lubiążu to jeden z największych zespołów cysterskich w Europie. Michael Willmann przez lata tam pracował.
• Kościoły wiejskie i małomiejskie mają często barokowe ołtarze z lokalnych warsztatów. Należy do nich Żmigród.

Michael Willmann jest uważany za najwybitniejszego malarza baroku na Śląsku. Związał się przede wszystkim z opactwem cystersów w Lubiążu. - według syntez historii sztuki śląskiej

Czy w Żmigrodzie pracowali znani mistrzowie?

Nie ma na to dowodów. Żadne znane mi źródło nie przypisuje Willmannowi, Brokoffowi ani Mangoldtowi dzieł w kościele Trójcy Świętej. Wymieniam ich tylko jako tło, które pozwala zrozumieć, skąd brały się wzory dla regionalnych warsztatów.

Po co w kościele obrazy i rzeźby?

Obrazy i rzeźby w kościele pomagają w modlitwie i przypominają prawdy wiary. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 2502) uczy, że prawdziwa sztuka sakralna prowadzi do adoracji Boga. Cześć oddawana obrazom odnosi się do osoby przedstawionej, a nie do przedmiotu. Sobór Trydencki potwierdził rolę obrazów w 1563 r. i tym samym zainspirował barokowe wyposażenie kościołów.

Sobór Trydencki i sztuka katolicka

Na sesji XXV w 1563 r. Sobór Trydencki przyjął dekret o wzywaniu świętych, relikwiach i świętych obrazach. Stał się on programem dla artystów kontrreformacji. Po nim powstały tysiące ołtarzy w całej Europie, także na Śląsku.

• Cześć obrazów: dekret potwierdza, że obrazom Chrystusa, Maryi i świętych należy się cześć ze względu na tych, których przedstawiają.
• Nauczanie: obrazy przybliżają wiernym tajemnice wiary. Było to ważne w czasach, gdy wielu ludzi nie umiało czytać.
• Granice: dekret zakazuje przypisywania obrazom mocy samej w sobie.
• Nadzór: nowe przedstawienia w kościołach zatwierdza biskup.

Cześć oddawana świętym obrazom nie odnosi się do materii, lecz do pierwowzoru, którego obraz przedstawia. Obrazy służą też pouczeniu i umacnianiu wiernych. - Sobór Trydencki, sesja XXV, dekret o obrazach, 1563 (parafraza)

Co mówi Katechizm o sztuce sakralnej

Katechizm z 1992 r. (wydanie polskie 1994) omawia sztukę w dwóch miejscach. W nr 1159-1162 wyjaśnia, że cześć świętych obrazów opiera się na tajemnicy Wcielenia. Skoro Syn Boży stał się widzialny, można go przedstawiać. W nr 2502 pisze, że sztuka sakralna jest prawdziwa i piękna wtedy, gdy przez swoją formę prowadzi do modlitwy i adoracji Boga. Wątek ikonograficzny rozwijam w tekście o tym, jak wyglądały obrazy Trójcy Świętej w sztuce.

Sztuka sakralna jest prawdziwa i piękna, gdy jej forma odpowiada jej powołaniu: wyrażaniu i uwielbieniu w wierze i adoracji transcendentnej tajemnicy Boga. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2502, Pallottinum 1994 (parafraza)

Czy barok to styl „katolicki”?

Nie. Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium z 1963 r. (nr 123) stwierdza, że Kościół nie uznał żadnego stylu za własny i przyjmuje formy każdej epoki. Nauka o czci obrazów to doktryna. Barok to styl swojego czasu i sprawa gustu. W Żmigrodzie widać to dobrze, bo neogotycki ołtarz główny stoi obok barokowych bocznych i oba służą tej samej liturgii. Rozdział VII konstytucji (nr 122-130) zobowiązuje też do troski o dziedzictwo sztuki sakralnej.

Jak oglądać barokowe rzeźby we wnętrzu

Barokowe rzeźby najlepiej oglądać od ogółu do szczegółu. Najpierw cała architektura ołtarza, potem obraz centralny, na końcu rzeźby po bokach i w zwieńczeniu. Postacie rozpoznaje się po atrybutach. Kościół Trójcy Świętej zwiedzaj poza Mszami. Według strony archidiecezji wrocławskiej (październik 2026) w dni robocze odprawia się je o 8:00 i 18:30.

1. Stań w osi nawy i zobacz, jak ołtarze boczne „odpowiadają” neogotyckiemu ołtarzowi głównemu.
2. Podejdź do ołtarza bocznego i odczytaj jego konstrukcję: cokół, kolumny, gzyms i zwieńczenie.
3. Przyjrzyj się obrazowi centralnemu. Sprawdź, skąd pada światło i kto stoi w centrum kompozycji.
4. Obejrzyj rzeźby z boku, żeby zobaczyć skręt postaci i głębokość fałd.
5. Spójrz w górę. W zwieńczeniach często są putta, chmury i promienie.
6. Na koniec obejdź nawy boczne, gdzie są płyty nagrobne z XVI-XIX w., w tym epitafium z 1672 r.

Jak rozpoznać świętego na barokowej rzeźbie?

Świętego rozpoznaje się po atrybucie, czyli przedmiocie związanym z jego życiem lub męczeństwem. Poniżej podaję atrybuty spotykane w całej Europie. Nie opisuję w ten sposób konkretnych figur w Żmigrodzie.

• Św. Piotr trzyma klucze, znak władzy powierzonej mu przez Chrystusa (Mt 16,19).
• Św. Paweł ma miecz, narzędzie swojego męczeństwa, i często księgę listów.
• Św. Jan Nepomucen ma krzyż, sutannę z komżą i wieniec pięciu gwiazd. Jest patronem kościoła filialnego parafii w Bychowie.
• Św. Barbara trzyma wieżę z trzema oknami, a niekiedy kielich.
• Św. Katarzyna Aleksandryjska ma koło z kolcami i koronę.
• Św. Wawrzyniec trzyma kratę i nosi dalmatykę diakona.

Kiedy można zwiedzać kościół?

Najlepiej między Mszami, w ciągu dnia. Godzin otwarcia kościoła poza nabożeństwami nie podaje żadne aktualne źródło. Przed przyjazdem grupy zadzwoń do kancelarii parafii. Telefon kancelarii znajdziesz na stronie archidiecezji wrocławskiej w zakładce parafii Trójcy Świętej (adres parafii: ul. Kościelna 1, 55-140 Żmigród).

Jak zachować się podczas zwiedzania?

Kościół jest przede wszystkim miejscem modlitwy, a dopiero potem zabytkiem. Kilka prostych zasad sprawia, że zwiedzający nikomu nie przeszkadzają.

• Nie zwiedzaj w czasie liturgii, nabożeństw ani adoracji.
• Fotografuj bez flesza, bo błysk razi modlących się i nie służy polichromii.
• Nie przekraczaj balasek i nie dotykaj ołtarzy ani rzeźb.
• Mów półgłosem i nie omawiaj dzieł przy osobach, które się modlą.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie były ramy czasowe baroku w Europie?

Barok rozwijał się w Europie mniej więcej od końca XVI w. do połowy XVIII w. Narodził się we Włoszech, zwłaszcza w Rzymie. W późnej fazie przeszedł w rokoko, a potem ustąpił klasycyzmowi. W różnych krajach granice przesuwają się nawet o kilka dekad.

Kim jest najsłynniejszy rzeźbiarz baroku?

Za najwybitniejszego rzeźbiarza baroku zwykle uważa się Gian Lorenza Berniniego. Stworzył m.in. „Ekstazę św. Teresy” i kolumnadę placu św. Piotra w Rzymie. Jego sposób łączenia rzeźby, światła i architektury naśladowano w całej Europie, także na Śląsku.

Jakie są przykłady baroku w Polsce?

Najbardziej znane to kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, pałac w Wilanowie, opactwo w Krzeszowie i Aula Leopoldina we Wrocławiu. Na Dolnym Śląsku barok widać też w wyposażeniu wielu mniejszych kościołów, jak w Żmigrodzie. Tam barokowe są ołtarze boczne, rzeźby i obrazy.

Czym barok różni się od rokoka?

Barok jest monumentalny, dynamiczny i pełen kontrastów. Rokoko jest lżejsze, bardziej dekoracyjne i jaśniejsze w kolorze, a jego znakiem rozpoznawczym jest muszlowy ornament rocaille. Rokoko uważa się za późną fazę albo odgałęzienie baroku. W Polsce przypada głównie na lata 1730-1770.

Czy katolicy oddają cześć obrazom?

Kościół uczy, że cześć oddawana obrazom odnosi się do osoby przedstawionej, a nie do samego przedmiotu (KKK 2132, za II Soborem Nicejskim z 787 r.). Obraz pomaga w modlitwie, ale adoracja należy się wyłącznie Bogu. Tę samą zasadę powtórzył Sobór Trydencki w 1563 r.

Czym jest kontrreformacja w sztuce?

Kontrreformacja w sztuce to odpowiedź Kościoła katolickiego na reformację, oparta na postanowieniach Soboru Trydenckiego (1545-1563). Artyści mieli tworzyć dzieła czytelne, poruszające i zgodne z nauką Kościoła. Na Śląsku nurt ten nasilił się po 1648 r. i trwał do połowy XVIII w.

Jakie inne zabytki są w kościele Trójcy Świętej w Żmigrodzie?

Oprócz barokowego wyposażenia kościół ma renesansowy portal z kartuszem herbowym Schaffgotschów i płyty nagrobne z XVI-XIX w. Jedną z nich jest epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r. Są też organy firmy Schlag & Söhne z ok. 1915 r., które mają 25 głosów. Na zewnątrz zachowały się mury podpierające wieżę, która po budowie zaczęła się przechylać.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt 2026).
2. Wikipedia: Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt 2026).
3. Archidiecezja Wrocławska: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt 27.10.2026).
4. Dawna strona parafii parafiazmigrod.com.pl, zrzut archiwalny w Internet Archive, stan z 2022 r.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1159-1162, 2132, 2500-2503, Pallottinum, Poznań 1994.
6. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, rozdz. VII, nr 122-130 (1963).
7. Sobór Trydencki, sesja XXV, dekret o wzywaniu świętych, relikwiach i świętych obrazach (1563), w: Dokumenty Soborów Powszechnych, t. IV, Wydawnictwo WAM, Kraków.