Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie - dawny kościół ewangelicki

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 7.11.2026

Zawartość tekstu

Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie - metryka i miejsce w parafii

Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie to dawny zbór ewangelicki, zbudowany w latach 1854-1861, a od 26 listopada 1972 roku katolicki kościół pomocniczy Parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie. Stoi w Żmigrodzie w powiecie trzebnickim na Dolnym Śląsku, nie w Nowym Żmigrodzie na Podkarpaciu.

Ta świątynia wyróżnia się na tle miasta ceglaną neogotycką bryłą. Nie jest drugim wejściem do kościoła Trójcy Świętej ani kaplicą - ma własną historię, dawną ewangelicką funkcję i patrona kojarzonego z młodzieżą.

• Data budowy - kościół powstał między 1854 a 1861 rokiem jako świątynia ewangelicka.
• Projektant - projekt przypisuje się Hermannowi Friedrichowi Waesemannowi.
• Styl - budowla reprezentuje neogotyk ceglany, z jedną nawą i planem krzyża łacińskiego.
• Obecna przynależność - kościół należy do Parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie, w Archidiecezji Wrocławskiej i dekanacie Prusice.
• Funkcja - po rekonsekracji w 1972 roku pełni rolę kościoła pomocniczego.

Czym jest kościół pomocniczy Żmigród?

Kościół pomocniczy to świątynia wspierająca życie jednej parafii, lecz niebędąca jej głównym kościołem parafialnym. W Żmigrodzie takim głównym kościołem pozostaje Trójca Święta, a św. Stanisław Kostka przypomina o drugiej, ewangelickiej warstwie historii miasta.

Obie świątynie warto oglądać osobno. Przy kościele Trójcy Świętej uwagę zwraca renesansowy detal, w tym renesansowy portal Schaffgotschów. Przy św. Stanisławie Kostce pierwsze wrażenie tworzą cegła, smukłość bryły i wieża osadzona od wschodu.

Jak odróżnić Żmigród od Nowego Żmigrodu?

Żmigród opisywany w tym przewodniku leży w województwie dolnośląskim, w powiecie trzebnickim. Nowy Żmigród jest miejscowością na Podkarpaciu, dlatego przy planowaniu trasy najlepiej sprawdzić województwo i powiat, nie tylko nazwę miejscowości.

Jedno zdanie, które porządkuje temat: kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie to dolnośląska świątynia dawnego zboru ewangelickiego, związana dziś z Parafią Trójcy Świętej.

Kiedy zbudowano kościół św. Stanisława Kostki?

Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie zbudowano w latach 1854-1861 jako świątynię ewangelicką według projektu Hermanna Friedricha Waesemanna. Jest to jednonawowy neogotycki kościół ceglany na planie krzyża łacińskiego, z wieżą od wschodu wtopioną w korpus budowli (źródło: hasło o kościele św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie, odczyt 2026).

Kim był Hermann Friedrich Waesemann?

Hermann Friedrich Waesemann jest wskazywany jako projektant żmigrodzkiej świątyni. Przy tym kościele najistotniejsze jest samo przypisanie projektu oraz czytelne cechy neogotyku: czerwona cegła, wertykalna kompozycja i bryła zorganizowana wokół jednej nawy.

Nie trzeba znać fachowego słownika, aby czytać taki budynek. Wystarczy stanąć kilka kroków dalej i spojrzeć, jak pionowe podziały ścian prowadzą wzrok ku wieży. To architektura, która buduje rytm światłem i cegłą, a nie rozbudowaną dekoracją fasady.

Jak rozpoznać architekturę kościoła?

Kościół można rozpoznać po czterech cechach: ceglanej elewacji, jednej nawie, rzucie krzyża łacińskiego i wieży wtopionej od wschodu w korpus. W środku znajdują się stropy belkowe oraz sklepienia gwiaździste, które najlepiej oglądać spokojnie, bez przesuwania się podczas nabożeństwa.

• Cegła - materiał elewacji podkreśla neogotycki charakter świątyni i odróżnia ją od jasnego wnętrza kościoła Trójcy Świętej.
• Jedna nawa - układ wnętrza prowadzi wzrok wzdłuż osi kościoła, bez bocznych naw bazylikowych.
• Krzyż łaciński - plan budowli ma dłuższe ramię podłużne i krótsze ramię poprzeczne.
• Wieża od wschodu - wieża została wtopiona w korpus, co stanowi charakterystyczny element bryły.
• Sklepienia gwiaździste - ich układ tworzy nad głową rysunek przypominający rozchodzące się ramiona gwiazdy.

Rycina F. B. Wernera „Kirch u. Bethaus in Trachenberg” może być pomocna jako historyczne tło dawnego Żmigrodu, ale nie należy utożsamiać jej automatycznie z tą późniejszą budowlą z XIX wieku.

Co obejrzeć podczas krótkiego spaceru wokół kościoła?

Podczas krótkiego spaceru najlepiej obejrzeć bryłę w kolejności: ceglane ściany, proporcje nawy, wschodnią wieżę, a następnie wnętrze ze sklepieniami. Taka kolejność pozwala połączyć widok zewnętrzny z układem środka świątyni.

1. Stań po stronie, z której najlepiej widać całą ceglaną bryłę i relację wieży do korpusu.
2. Odszukaj ramiona planu krzyża łacińskiego, widoczne w układzie budowli.
3. Wejdź tylko wtedy, gdy kościół jest otwarty i nie trwa liturgia.
4. Spójrz ku górze na sklepienia gwiaździste oraz stropy belkowe.
5. Zachowaj ciszę, ponieważ kościół pozostaje miejscem modlitwy, nie muzealną salą wystawową.

Czym są kościoły ewangelickie?

Kościoły ewangelickie to wspólnoty chrześcijańskie wyrosłe z reformacji XVI wieku, charakteryzujące się odwołaniem do Ewangelii, Pisma Świętego i własnych wyznań wiary. W Polsce największym z nich jest Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, czyli luterański, którego podstawowym dokumentem jest Konfesja Augsburska z 1530 roku.

Określenie „ewangelicki” nie oznacza jednej, identycznej wspólnoty na świecie. W polskim kontekście, gdy mowa o dawnych świątyniach luterańskich na Dolnym Śląsku, najczęściej chodzi o tradycję augsburską, czyli luterańską.

Czy ewangelicy obchodzą święta wielkanocne?

Tak, ewangelicy obchodzą Wielkanoc jako centralne święto chrześcijańskie, upamiętniające zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Luteranie w Polsce świętują ją zasadniczo w tym samym terminie co katolicy, według kalendarza gregoriańskiego.

Różnice między Kościołami nie przekreślają wspólnego wyznania wiary w Chrystusa. Z perspektywy katolickiej wspólna modlitwa chrześcijan ma sens ekumeniczny, ale nie oznacza automatycznie pełnej wspólnoty sakramentalnej.

„Aby wszyscy stanowili jedno” - Jezus Chrystus, Ewangelia według św. Jana 17,21, Biblia Tysiąclecia.

• Wielki Piątek - w tradycji luterańskiej jest dniem szczególnie związanym z męką Chrystusa.
• Wielkanoc - pozostaje świętem zmartwychwstania i centrum roku liturgicznego.
• Nabożeństwo - forma celebracji może różnić się od katolickiej Mszy świętej.
• Pismo Święte - czytania biblijne zajmują w liturgii ewangelickiej ważne miejsce.

W co nie wierzą ewangelicy?

Luteranie nie uznają zwierzchniej władzy papieża ani katolickiego rozumienia wszystkich siedmiu sakramentów, ponieważ w Konfesji Augsburskiej za sakramenty w ścisłym sensie uznają chrzest i Wieczerzę Pańską. Nie oznacza to braku wiary w Boga, Chrystusa, Trójcę Świętą czy znaczenie modlitwy.

Najuczciwiej mówić o różnicach bez skrótów typu „wierzą mniej” albo „nie są chrześcijanami”. Takie zdania są nieprawdziwe i utrudniają rozmowę. Ewangelicy, podobnie jak katolicy, wyznają Jezusa Chrystusa jako Pana i Zbawiciela, choć inaczej ujmują część kwestii kościelnych i sakramentalnych.

• Chrzest - Kościół Ewangelicko-Augsburski uznaje chrzest jako sakrament ustanowiony przez Chrystusa.
• Wieczerza Pańska - luteranie celebrują ją jako drugi sakrament i ważne wydarzenie wspólnoty.
• Papież - luteranie nie przyjmują papieskiej jurysdykcji nad swoim Kościołem.
• Kult świętych - tradycja luterańska nie rozwija go w sposób właściwy katolickiej pobożności.
• Maryja - luteranie odnoszą się do niej z szacunkiem jako do Matki Jezusa, lecz nie praktykują katolickich form jej kultu.

Czym kościół ewangelicki różni się od katolickiego?

Kościół ewangelicki a katolicki różnią się rozumieniem urzędu papieskiego, liczby sakramentów, kultu świętych i organizacji kościelnej, lecz łączy je wiara w Trójcę Świętą oraz w Jezusa Chrystusa. Katolicki dialog z chrześcijanami innych wspólnot opisują Dekret o ekumenizmie „Unitatis redintegratio” z 1964 roku i KKK 817-822.

Temat	Kościół katolicki	Kościół Ewangelicko-Augsburski
Zwierzchnictwo	Uznaje posługę Biskupa Rzymu, papieża.	Nie uznaje papieskiej jurysdykcji.
Sakramenty	Uznaje siedem sakramentów.	W ścisłym znaczeniu wskazuje chrzest i Wieczerzę Pańską.
Święci	Rozwija kult świętych i prośbę o ich wstawiennictwo.	Nie praktykuje kultu świętych w katolickim rozumieniu.
Wielkanoc	Jest centrum roku liturgicznego.	Jest centrum roku kościelnego.

„Chrystus Pan założył jeden i jedyny Kościół” - Sobór Watykański II, Unitatis redintegratio, 1964.

Kościół katolicki zachęca do ekumenizmu i rozpoznaje elementy chrześcijańskiego życia poza własnymi widzialnymi granicami. KKK 817-822 opisuje podziały jako ranę jedności chrześcijan oraz wskazuje obowiązek modlitwy i pracy na rzecz jedności.

Co stało się z kościołem po 1945 roku?

Po 1945 roku dawny kościół ewangelicki w Żmigrodzie został zamknięty. Staraniem ks. Antoniego Kułagi CM świątynię przyznano katolickiej Parafii Trójcy Świętej, prowadzonej od 1945 roku przez Zgromadzenie Misji, a 26 listopada 1972 roku rekonsekrowano ją pod wezwaniem św. Stanisława Kostki.

Ta zmiana nie przekreśla wcześniejszej historii budynku. Przeciwnie, pozwala widzieć go jako świadectwo przemian miasta po wojnie - zmiany mieszkańców, tradycji religijnej i sposobu użytkowania tej samej przestrzeni.

Kto zabiegał o przejęcie świątyni?

O przyznanie świątyni parafii zabiegał ks. Antoni Kułaga CM, proboszcz Żmigrodu w latach 1969-1974. Źródła lokalne wskazują jego nazwisko przy historii przejęcia i rekonsekracji kościoła, nie podają jednak szczegółowego przebiegu wszystkich decyzji administracyjnych.

• Rok 1945 - od tego roku posługę w parafii pełnią Księża Misjonarze ze Zgromadzenia Misji.
• Okres zamknięcia - po wojnie dawna świątynia ewangelicka nie pełniła pierwotnej funkcji.
• Ks. Antoni Kułaga CM - proboszcz związany ze staraniami o przyznanie kościoła parafii.
• Rok 1972 - data rekonsekracji i nadania wezwania św. Stanisława Kostki.

Kiedy odbyła się rekonsekracja 1972?

Rekonsekracja odbyła się 26 listopada 1972 roku i od tego dnia kościół funkcjonuje pod wezwaniem św. Stanisława Kostki. Rekonsekracja oznaczała przeznaczenie dawnej świątyni ewangelickiej do katolickiego kultu, zgodnie z jej nową funkcją w Parafii Trójcy Świętej.

To konkretna data, która pomaga odróżnić dwa etapy dziejów: lata 1854-1861 jako okres budowy ewangelickiej oraz rok 1972 jako początek katolickiego użytkowania. Właśnie dlatego określenie „dawny zbór ewangelicki” i „kościół pomocniczy” są jednocześnie prawdziwe.

Kim był św. Stanisław Kostka, patron kościoła?

Św. Stanisław Kostka to polski jezuita i nowicjusz, uznawany w polskiej tradycji za patrona dzieci i młodzieży. Jego wspomnienie liturgiczne przypada 18 września, a archiwalna strona żmigrodzkiej parafii z 2022 roku wskazywała ten dzień jako odpust kościoła św. Stanisława Kostki.

Dlaczego św. Stanisław Kostka jest patronem młodzieży?

Św. Stanisław Kostka jest patronem młodzieży, ponieważ jego krótka biografia i droga zakonna stały się w polskiej pobożności symbolem dojrzewania do odpowiedzialnej wiary. Nie trzeba dopowiadać nieudokumentowanych motywów wyboru wezwania żmigrodzkiego kościoła, aby dostrzec sens tego patronatu.

Patron nie jest „opiekunem od powodzenia” ani gwarancją określonych rezultatów. W katolickiej praktyce święci są przede wszystkim świadkami wiary, a modlitwa przez ich wstawiennictwo pozostaje prośbą kierowaną do Boga.

• Stanisław Kostka - był polskim jezuitą i nowicjuszem.
• 18 września - to data jego wspomnienia liturgicznego w Polsce.
• Młodzież - patronat łączy się z wychowaniem, dojrzewaniem i odpowiedzialnością.
• Wezwanie kościoła - od 1972 roku określa katolicką tożsamość świątyni w Żmigrodzie.

Kiedy przypada odpust 18 września?

Odpust św. Stanisława Kostki przypada 18 września, zgodnie ze wspomnieniem liturgicznym patrona. Archiwalna informacja parafialna z 2022 roku łączyła tę datę z odpustem żmigrodzkiego kościoła, natomiast aktualny program należy sprawdzić przed wizytą w kancelarii parafii lub w karcie parafii Archidiecezji Wrocławskiej.

Archiwalne materiały podawały także, że w tym kościele młodzież przyjmowała bierzmowanie. Miejsce celebracji sakramentu może się zmieniać, dlatego nie należy traktować tej dawnej informacji jako bieżącego harmonogramu.

Jak zwiedzać kościół św. Stanisława Kostki?

Kościół św. Stanisława Kostki najlepiej zwiedzać poza nabożeństwami, zachowując ciszę i wcześniej potwierdzając możliwość wejścia. Archiwalna strona parafii z 2022 roku podawała Msze niedzielne od maja do listopada, lecz aktualnego rozkładu dla tej świątyni nie należy zakładać bez sprawdzenia źródła.

Jak sprawdzić aktualne godziny Mszy w kościele pomocniczym?

Aktualne godziny najlepiej sprawdzić na karcie Parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie w serwisie Archidiecezji Wrocławskiej albo bezpośrednio w kancelarii parafii. Karta archidiecezjalna zawiera aktualny porządek Mszy dla parafii, lecz przed przyjazdem warto potwierdzić, czy konkretne nabożeństwo odbywa się właśnie w kościele św. Stanisława Kostki.

1. Otwórz kartę parafii Trójcy Świętej na stronie Archidiecezji Wrocławskiej.
2. Sprawdź datę odczytu informacji oraz ogólny porządek Mszy w parafii.
3. Nie opieraj wizyty wyłącznie na archiwalnej informacji o miesiącach maj-listopad.
4. Jeśli zależy Ci na wejściu do wnętrza, zapytaj kancelarię o możliwość odwiedzin.
5. Po przybyciu uszanuj trwającą modlitwę, liturgię i prywatność osób obecnych w kościele.

Co zobaczyć bez zakłócania nabożeństwa?

Najpierw obejrzyj zewnętrzną bryłę, potem wieżę od wschodu, a wnętrze zostaw na czas, gdy nie trwa nabożeństwo. Zdjęcie „kostka.jpg” autorstwa Sławomira Milejskiego, udostępnione na licencji CC BY-SA 3.0 pl, pomaga rozpoznać budynek przed przyjazdem.

• Ceglana fasada - oglądanie z zewnątrz nie wymaga wchodzenia do świątyni.
• Wschodnia wieża - pozwala uchwycić nietypową kompozycję budynku.
• Plan krzyża łacińskiego - łatwiej zauważyć go, gdy obejdzie się kościół powoli.
• Sklepienia gwiaździste - oglądaj je tylko przy otwartym wnętrzu i bez przeszkadzania uczestnikom liturgii.

Trzy kościoły parafii Trójcy Świętej - miejsce kościoła pomocniczego

Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie obejmuje trzy kościoły: parafialny kościół Trójcy Świętej, pomocniczy kościół św. Stanisława Kostki oraz filialny kościół św. Jana Nepomucena w Bychowie. Ten układ łączy centrum Żmigrodu z potrzebami wiernych w innych miejscowościach parafii.

Ile kościołów ma parafia w Żmigrodzie?

Parafia ma trzy kościoły: Trójcy Świętej w Żmigrodzie, św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie oraz św. Jana Nepomucena w Bychowie. Każdy ma inną funkcję i historię, dlatego przy planowaniu wizyty dobrze od razu ustalić właściwy budynek.

• Kościół Trójcy Świętej - jest kościołem parafialnym i główną świątynią parafii.
• Kościół św. Stanisława Kostki - jest kościołem pomocniczym w tym samym mieście.
• Kościół św. Jana Nepomucena - jest kościołem filialnym w Bychowie.
• Kaplice - uzupełniają sieć miejsc modlitwy w innych miejscowościach parafii.

Osobny opis ma kościół św. Jana Nepomucena w Bychowie. Szerszy układ świątyń i miejscowości przedstawiają także kościoły, kaplice i miejscowości parafii.

Czym różni się kościół pomocniczy od filialnego?

Kościół pomocniczy wspiera kościół parafialny, zwykle w tej samej miejscowości, natomiast kościół filialny służy wiernym w innej miejscowości należącej do tej samej parafii. W Żmigrodzie św. Stanisław Kostka jest pomocniczy, a św. Jan Nepomucen w Bychowie - filialny.

Ważne są również kaplice. W parafii znajdują się kaplice w Borku, Borzęcinie i Kliszkowicach, opisane w tekście kaplice parafii w Borku, Borzęcinie i Kliszkowicach, oraz kaplice zakonne Sióstr Miłosierdzia i Księży Misjonarzy.

Najczęściej zadawane pytania

Kim jest biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego?

Biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego jest duchownym zwierzchnikiem całego Kościoła luterańskiego w Polsce. Wybiera go Synod, a aktualne nazwisko oraz długość kadencji najlepiej sprawdzić bezpośrednio na oficjalnej stronie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP.

Nie należy mylić tej funkcji z urzędem biskupa diecezjalnego w Kościele katolickim. Oba Kościoły mają odmienny ustrój i tradycję sprawowania władzy kościelnej.

Czy w kościele św. Stanisława Kostki odprawia się Msze?

Archiwalna strona parafii z 2022 roku podawała Msze w niedziele od maja do listopada. Ta informacja nie zastępuje bieżącego rozkładu, ponieważ miejsce celebracji może się zmieniać.

Przed przyjazdem sprawdź kartę parafii na stronie Archidiecezji Wrocławskiej lub skontaktuj się z kancelarią. Serwis jest niezależnym przewodnikiem, nie prowadzi zapisów ani informacji kancelaryjnej.

Czy katolik może uczestniczyć w nabożeństwie ewangelickim?

Tak, katolik może uczestniczyć w nabożeństwie ewangelickim i modlić się z innymi chrześcijanami. Soborowy dekret Unitatis redintegratio wskazuje modlitwę jako ważny wymiar dążenia do jedności chrześcijan.

Nie oznacza to jednak pełnej wspólnoty eucharystycznej. Kwestie udziału w Wieczerzy Pańskiej wymagają respektowania zasad własnego Kościoła i wspólnoty, w której odbywa się nabożeństwo.

Czy to ten sam kościół co św. Stanisława Kostki w Warszawie?

Nie, to inna świątynia. Kościół św. Stanisława Kostki w Warszawie na Żoliborzu kojarzy się między innymi z bł. ks. Jerzym Popiełuszką, natomiast żmigrodzki kościół znajduje się na Dolnym Śląsku.

Żmigrodzka świątynia powstała w latach 1854-1861 jako kościół ewangelicki i od 1972 roku służy katolickiej Parafii Trójcy Świętej.

Dlaczego w Żmigrodzie są dwa kościoły w jednym mieście?

Dwa kościoły w Żmigrodzie wynikają z odmiennej historii obu budynków. Kościół Trójcy Świętej jest kościołem parafialnym, a św. Stanisław Kostka był dawniej świątynią ewangelicką i po rekonsekracji stał się kościołem pomocniczym.

Nie są to dwie parafie o tej samej nazwie. Oba kościoły należą do jednej Parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie.

Źródła i literatura

Jakie źródła opisują historię kościoła?

Historia budowy, projektu i rekonsekracji opiera się na zestawieniu źródeł lokalnych oraz oficjalnych materiałów kościelnych. Przy danych zmiennych, zwłaszcza dotyczących nabożeństw, pierwszeństwo ma aktualna karta parafii Archidiecezji Wrocławskiej.

1. Wikipedia: Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie - opis budowy w latach 1854-1861, projektu i rekonsekracji.
2. Archidiecezja Wrocławska: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie - karta parafii, odczyt 27 października 2026 roku.
3. Wikipedia: Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie - informacje o kościołach parafii i jej historii.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 817-822 - nauka o jedności chrześcijan i ekumenizmie.
5. Sobór Watykański II: Unitatis redintegratio, 1964 - dekret o ekumenizmie.

Gdzie sprawdzić informacje przed wizytą?

Przed wizytą sprawdź aktualne informacje w karcie parafii Archidiecezji Wrocławskiej albo potwierdź je w kancelarii Parafii Trójcy Świętej. Dotyczy to szczególnie godzin Mszy, otwarcia kościoła, odpustu i ewentualnych wydarzeń.

• Archidiecezja Wrocławska - publikuje kartę parafii z danymi kontaktowymi i porządkiem duszpasterskim.
• Kancelaria parafii - może potwierdzić możliwość wejścia do kościoła poza nabożeństwami.
• Oficjalne komunikaty - są właściwym miejscem dla aktualnych terminów liturgii i wydarzeń.
• Niezależny przewodnik - pomaga poznać historię i architekturę, ale nie zastępuje komunikatów parafialnych.

Fot. Pnapora, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons