Ruiny zamku w Żmigrodzie i wieża zamkowa - co zostało z rezydencji Hatzfeldtów

Opracował: Paweł Kubacki · aktualizacja 28.10.2026

Zawartość tekstu

Co zostało z zamku w Żmigrodzie?

Zamek w Żmigrodzie przetrwał głównie w źródłach i w nazwie miasta. Najpewniejszy ślad dawnej załogi to epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r., komendanta zamku, zachowane w kościele Trójcy Świętej. Pałac rodu Hatzfeldtów znamy z historii: w 1813 r. podpisano w nim protokół trachenberski (Wikipedia, hasło „Żmigród”, 2026). Opis wieży zamkowej i ruin podaje karta obiektu Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

W wyszukiwarce hasła „zamek w Żmigrodzie”, „ruiny pałacu Żmigród” i „wieża zamkowa Żmigród” mieszają się ze sobą. Ktoś szuka średniowiecznej warowni, ktoś inny barokowej rezydencji, a jeszcze inny parku na spacer z psem. Po latach chodzenia po mieście z notesem i starymi rycinami w telefonie uporządkowałem to sobie w trzy warstwy. Tym tekstem chcę oszczędzić tej pracy innym.

Zamek, pałac i park: czym różnią się trzy warstwy jednej rezydencji?

Zamek, pałac i park to trzy kolejne etapy tego samego miejsca władzy w Żmigrodzie. Zamek miał komendanta i załogę, pałac był siedzibą Hatzfeldtów, a park otaczał rezydencję. W opisach spotkasz też nazwę Zespół Pałacowo-Parkowy w Żmigrodzie, która łączy dwie późniejsze warstwy.

• Dawny zamek to warstwa obronna, poświadczona epitafium komendanta Valentinusa Schmidta z 1672 r. (opis pliku w Wikimedia Commons, 2021).
• Pałac Hatzfeldtów to warstwa rezydencjonalna, znana z wydarzeń 1813 r., kiedy powstał w nim protokół trachenberski (Wikipedia, 2026).
• Park pałacowy to warstwa krajobrazowa, którą dziś najłatwiej zobaczyć na własne oczy podczas spaceru.
• Wieża zamkowa to element, który ma własny opis w rejestrze zabytków i najlepiej czytać go bezpośrednio na zabytek.pl.
• Kościół Trójcy Świętej stoi poza rezydencją, ale przechowuje jej ślady: herb fundatora i płyty nagrobne z XVI-XIX w. (Wikipedia, hasło parafii, 2026).

Park ma osobny opis. Jeśli chcesz przejść jego alejkami krok po kroku, zajrzyj do tekstu o tym, jak wygląda spacer po parku pałacowym.

Warstwa	Co ją poświadcza	Gdzie sprawdzisz szczegóły
Dawny zamek	Epitafium komendanta Valentinusa Schmidta, 1672	Kościół Trójcy Świętej, Wikimedia Commons
Wieża zamkowa	Wpis i opis w rejestrze zabytków	zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa)
Pałac Hatzfeldtów	Protokół trachenberski, 1813	Wikipedia, hasło „Żmigród”
Park pałacowy	Układ zieleni wokół rezydencji	zabytek.pl, osobny przewodnik po parku

Czy wieża zamkowa jest w rejestrze zabytków?

Tak, wieżę zamkową w Żmigrodzie opisuje rejestr zabytków prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, a jego publiczną wersję udostępnia serwis zabytek.pl. Nie podaję tu daty budowy wieży, jej wysokości ani numeru wpisu, bo nie znam ich z pewnego źródła. Karta obiektu w rejestrze jest pewniejsza niż każdy blog, także ten.

Jak czytać taką kartę? Kilka rzeczy robię zawsze w tej samej kolejności:

1. Wpisuję w wyszukiwarkę zabytek.pl nazwę miejscowości „Żmigród” i zawężam wyniki do powiatu trzebnickiego.
2. Porównuję nazwy obiektów, bo zamek, pałac i park często mają osobne pozycje.
3. Zapisuję datowanie dokładnie tak, jak podaje karta, razem z dniem odczytu.
4. Oglądam zdjęcia przy karcie i sprawdzam, kto jest ich autorem.
5. Dopiero potem porównuję kartę z Wikipedią i starymi rycinami.

Jakich zdjęć ruin używać we własnych materiałach?

Do własnej strony, prezentacji czy gazetki szkolnej bierz wyłącznie zdjęcia z jasną licencją i podpisuj je autorem. Wikimedia Commons ma wiele fotografii Żmigrodu na licencjach Creative Commons, na przykład zdjęcia kościoła Trójcy Świętej autorstwa Sławomira Milejskiego (CC BY-SA 3.0 pl).

• Licencja CC BY-SA wymaga podania autora i zachowania tej samej licencji przy przeróbkach.
• Ryciny Friedricha Bernharda Wernera z XVIII w. są w domenie publicznej.
• Zdjęcia z portali informacyjnych zwykle mają zastrzeżone prawa i nie nadają się do kopiowania.
• Własne zdjęcie z ogólnodostępnego miejsca możesz publikować bez pytania o zgodę.

Do kogo należał zamek? Od komendantów do Hatzfeldtów

Zamek w Żmigrodzie miał w XVII w. komendanta, a miasto przechodziło przez ręce kolejnych rodów. Pod koniec XVI w. kościół ufundował Adam von Schaffgotsch, a w 1654 r. Melchior von Hatzfeldt oddał go katolikom (według dawnej strony parafii, stan z 2022 r.). Z tych dwóch faktów widać zmianę właścicieli miasta. Pełnej genealogii nie odtwarzam, bo dostępne mi źródła jej nie dają.

Valentinus Schmidt, komendant zamku (epitafium z 1672 r.)

Valentinus Schmidt był komendantem zamku w Żmigrodzie, a jego epitafium z 1672 r. znajduje się w kościele Trójcy Świętej. Tak podpisano fotografię płyty w Wikimedia Commons (plik „Zmigrod Church of the Holy Trinity Valentinus Schmidt 1672 gravestone 2021.jpg”). To rzadki materialny ślad zamkowej załogi, który można zobaczyć w mieście.

Przy płycie warto zwolnić. Oto, na co patrzę, gdy staję przed takim epitafium:

• Inskrypcja łacińska, w której zwykle pojawia się imię, funkcja i data śmierci.
• Herb lub emblemat, jeśli rzeźbiarz go umieścił.
• Stan kamienia, bo starte litery łatwiej odczytać przy świetle padającym z boku.
• Sąsiednie płyty, ponieważ kościół ma ich więcej, z XVI-XIX w. (Wikipedia, hasło parafii, 2026).
• Miejsce w świątyni, bo płyty bywały przenoszone ze posadzki na ściany.

Nie łączę Schmidta z Hatzfeldtami. Źródła, które mam, nie mówią, komu służył.

Melchior von Hatzfeldt i rok 1654

W 1654 r. hrabia Melchior von Hatzfeldt przekazał kościół Trójcy Świętej katolikom, po krótkim okresie, w którym świątynią władali protestanci. Tak przedstawiała to dawna strona parafii (stan z 2022 r.). Data pokazuje, że ród Hatzfeldtów miał w Żmigrodzie realny wpływ już w połowie XVII w.

Według hasła „Żmigród” w polskiej Wikipedii w 1813 r. w pałacu Hatzfeldtów podpisano protokół trachenberski, którego nazwa pochodzi od niemieckiej nazwy miasta. - Wikipedia, hasło „Żmigród”, odczyt 2026

Adam von Schaffgotsch, fundator kościoła

Adam von Schaffgotsch ufundował obecny kościół Trójcy Świętej, budowany od 1595 r. przez Jerzego Brucknera. Źródła różnią się co do daty końca budowy: podają 1601 albo 1607 r. (Wikipedia, hasła kościoła i parafii, 2026).

1. 1595 r.: początek budowy kościoła z fundacji Schaffgotscha.
2. 25 marca 1597 r.: kamień węgielny, według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.).
3. 1601 r.: poświęcenie kościoła pw. Świętej Trójcy, według tej samej strony.
4. 1654 r.: przekazanie kościoła katolikom przez Melchiora von Hatzfeldta.
5. 1672 r.: epitafium komendanta zamku Valentinusa Schmidta.
6. 1702 i 1723 r.: pożar i odbudowa świątyni (Wikipedia, 2026).

Jak po niemiecku nazywa się Żmigród?

Żmigród po niemiecku to Trachenberg. Pod tą nazwą miasto występuje na XVIII-wiecznej rycinie Friedricha Bernharda Wernera „Kirch u. Bethaus in Trachenberg” i w nazwie protokołu trachenberskiego z 1813 r. Polska nazwa jest dużo starsza: osadę jako „Zunigrod” wymienia bulla papieża Hadriana IV z 1155 r. (Wikipedia, hasło „Żmigród”, 2026).

Protokół trachenberski z 1813 r. w pałacu Hatzfeldtów

Protokół trachenberski to ustalenia podpisane w 1813 r. w pałacu Hatzfeldtów w Żmigrodzie, w czasie wojen z Napoleonem (Wikipedia, hasło „Żmigród”, 2026). Nie wymieniam uczestników, bo nie chcę podawać składu spotkania bez sprawdzonego źródła. Najważniejsze dla zwiedzającego jest to, że właśnie tutaj zapadły ustalenia znane później pod nazwą miasta.

• Miejsce: pałac rodu Hatzfeldtów w Żmigrodzie.
• Rok: 1813, okres wojen z Napoleonem.
• Nazwa: od niemieckiej nazwy miasta, Trachenberg.
• Znaczenie dla miasta: to najczęściej przywoływane wydarzenie z historii pałacu.
• Nie mylić z: kongresem wiedeńskim ani z pokojem w Kaliszu.

Skąd nazwa protokołu trachenberskiego?

Nazwa pochodzi od Trachenbergu, czyli niemieckiej nazwy Żmigrodu, bo dokument podpisano w tutejszym pałacu. W podręcznikach historii spotkasz też formę „plan z Trachenbergu”. Wtedy wiesz, że chodzi o to samo miasto w Dolinie Baryczy.

Trachenberg na rycinie Wernera

Friedrich Bernhard Werner w XVIII w. narysował Żmigród jako „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”, czyli kościół i dom modlitwy w Trachenbergu. Rycina jest w domenie publicznej. Dobrze ją porównać z dzisiejszym widokiem miasta.

• Rycina pokazuje miasto, zanim w XIX w. powstał kościół ewangelicki, dziś św. Stanisława Kostki.
• Widać na niej, jak wyglądał kościół w czasach, gdy po pożarze z 1702 r. trwała jego odbudowa.
• Pozwala zobaczyć skalę zabudowy wokół świątyni.
• Werner rysował dziesiątki śląskich miast, więc łatwo porównać Żmigród z sąsiadami.

Więcej o samym mieście, jego herbie ze smokiem i nazwie kojarzonej z „grodem żmij” znajdziesz w tekście Żmigród: przewodnik po mieście.

Do jakiego powiatu należy Żmigród?

Żmigród należy do powiatu trzebnickiego w województwie dolnośląskim (Wikipedia, hasło „Żmigród”, 2026). Pod względem kościelnym parafia Trójcy Świętej należy do archidiecezji wrocławskiej i dekanatu Prusice, według strony archidiecezji wrocławskiej (odczyt październik 2026). To nie jest Nowy Żmigród, który leży na Podkarpaciu.

W jakim województwie jest Żmigród?

Żmigród leży w województwie dolnośląskim, na północ od Wrocławia, w Dolinie Baryczy. Mieszkam w Trzebnicy, więc to dla mnie „sąsiedni” powiat w praktyce: ta sama droga, te same lasy i stawy.

• Województwo: dolnośląskie.
• Powiat: trzebnicki.
• Region krajobrazowy: Dolina Baryczy.
• Archidiecezja: wrocławska.
• Dekanat: Prusice.

Czy zamek w Żmigrodzie jest na Podkarpaciu?

Nie, zamek i pałac Hatzfeldtów są w dolnośląskim Żmigrodzie. Nowy Żmigród leży w województwie podkarpackim i ma własną, odrębną historię. Pomyłkę łatwo popełnić w wyszukiwarce i w mapach, więc przed wyjazdem sprawdź kod pocztowy celu.

Cecha	Żmigród	Nowy Żmigród
Województwo	dolnośląskie	podkarpackie
Powiat	trzebnicki	inny, na Podkarpaciu
Niemiecka nazwa	Trachenberg	nie dotyczy
Rezydencja	pałac Hatzfeldtów, protokół z 1813 r.	odrębna historia
Kościół parafialny	Trójcy Świętej, ul. Kościelna 1, 55-140 Żmigród	inna parafia

Co jest ciekawego w Żmigrodzie poza zamkiem?

Poza zamkiem i parkiem w Żmigrodzie warto zobaczyć kościół Trójcy Świętej z renesansowym portalem i pochyloną kiedyś wieżą, neogotycki kościół św. Stanisława Kostki z lat 1854-1861 oraz kolumnę Maryjną na rynku z 1947 r. Wszystkie te miejsca leżą blisko siebie, więc obejdziesz je w jeden dzień (Wikipedia, hasła kościołów i miasta, 2026).

Kościół Trójcy Świętej i portal Schaffgotschów

Kościół Trójcy Świętej to murowana, trójnawowa bazylika z renesansowym portalem, nad którym widnieje kartusz z herbem Schaffgotschów (Wikipedia, 2026). Wieża po budowie zaczęła się przechylać, więc dobudowano boczne mury podpierające, zachowane do dziś. Właśnie te mury pamiętam z dzieciństwa jako najdziwniejszy element miasta.

• Renesansowy portal z herbem fundatora, Adama von Schaffgotscha.
• Wieża z murami podpierającymi, ślad dawnego przechyłu.
• Epitafium komendanta zamku Valentinusa Schmidta z 1672 r.
• Organy firmy Schlag & Söhne z ok. 1915 r., 25 głosów, traktura pneumatyczna (Wikipedia, 2026).
• Neogotycki ołtarz główny i barokowe ołtarze boczne z XVIII w.

„kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.” - wpis z wykazu zabytków przytoczony w haśle „Żmigród”, Wikipedia, 2026

Kościół jest miejscem modlitwy. Płyty i portal oglądaj poza Mszami, a aktualne godziny nabożeństw sprawdź na stronie archidiecezji wrocławskiej.

Kościół św. Stanisława Kostki i kolumna Maryjna

Kościół św. Stanisława Kostki zbudowano w latach 1854-1861 jako ewangelicki, według projektu Hermanna Friedricha Waesemanna. Po wojnie stał zamknięty, a 26 listopada 1972 r. został rekonsekrowany (Wikipedia, 2026). Stąd moje dziecięce przekonanie, że Żmigród ma „dwa kościoły w jednym mieście”.

• Neogotycka, ceglana bryła na planie krzyża łacińskiego.
• Wieża od wschodu, wtopiona w korpus.
• Sklepienia gwiaździste i stropy belkowe we wnętrzu.
• Kolumna Maryjna na rynku; figurę Niepokalanej poświęcili 11 czerwca 1947 r. kard. Bernard Griffin i kard. August Hlond, według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.).

Dom Sióstr Miłosierdzia przy ul. Poznańskiej

Przy ul. Poznańskiej działał dom Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo z Prowincji Krakowskiej, czyli szarytek. Tak podawała dawna strona parafii (stan z 2022 r.), a dom wymienia też Wikipedia w haśle parafii. Parafię od 1945 r. prowadzą księża misjonarze z tej samej rodziny zakonnej.

• Zgromadzenie: Siostry Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo.
• Prowincja: Krakowska.
• Adres: ul. Poznańska w Żmigrodzie.
• Duchowe pokrewieństwo: Zgromadzenie Misji (CM), które prowadzi parafię.

Historię tego domu opisuje osobny tekst: szarytki w Żmigrodzie przy ul. Poznańskiej.

Co zobaczyć w Żmigrodzie w jeden dzień?

W jeden dzień zobaczysz pięć miejsc w takiej kolejności, w jakiej sam zwykle chodzę:

1. Rynek z kolumną Maryjną z 1947 r. na początek.
2. Kościół Trójcy Świętej: portal, mury podpierające wieżę, epitafium Schmidta.
3. Kościół św. Stanisława Kostki, choćby z zewnątrz.
4. Park pałacowy i okolice dawnej rezydencji Hatzfeldtów.
5. Cmentarz z kaplicą; jej dzieje opisuje tekst o tym, czym jest kaplica cmentarna w Żmigrodzie.

Jeśli zostaje Ci popołudnie, sięgnij po listę Żmigród atrakcje z miejscami w okolicy.

Jak zwiedzać ruiny bezpiecznie i z szacunkiem dla zabytku?

Ruiny zwiedzaj z poziomu ścieżek, bez wchodzenia na mury i do stref wyłączonych, a dzieci miej przy sobie. Nie zabieraj cegieł ani kamieni: zabytki chroni ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 23 lipca 2003 r. (Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568). Zasady dostępu i godziny sprawdź przed wizytą u zarządcy obiektu albo w gminie.

„zabytek - nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową” - ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 3 pkt 1, 2003

Czy można wchodzić na ruiny?

Nie, na mury i do stref oznaczonych jako zamknięte nie wchodź, nawet jeśli nikt nie pilnuje. Stare cegły kruszą się pod butem, a luźny element może spaść na kogoś niżej.

• Trzymaj się wydeptanych ścieżek i dróg parkowych.
• Dzieci miej w zasięgu ręki przy każdym murze.
• Omijaj miejsca z luźnym gruzem i nawisami.
• Nie wspinaj się dla zdjęcia; dobry kadr zrobisz z ziemi.
• Po deszczu i przy oblodzeniu odpuść okolice murów.

Kto odpowiada za zabytek?

Za zabytek odpowiada jego właściciel lub zarządca, a nadzór konserwatorski sprawuje wojewódzki konserwator zabytków, w tym wypadku dolnośląski. Wpis do rejestru to jedna z form ochrony, które wymienia ustawa z 2003 r. Ustawa przewiduje też odpowiedzialność karną za zniszczenie lub uszkodzenie zabytku. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej.

1. Zanim przyjdziesz, sprawdź u gminy albo zarządcy, czy teren jest dostępny.
2. Uszkodzenie lub zagrożenie zgłoś zarządcy albo konserwatorowi.
3. Śmieci zabierz ze sobą, bo w parku nie zawsze stoi kosz.
4. Drona nie puszczaj, dopóki nie sprawdzisz przepisów lotniczych dla tego miejsca.

Źródła o zamku i pałacu: gdzie szukać więcej

Najlepszym punktem wyjścia do badania zamku i pałacu w Żmigrodzie jest rejestr Narodowego Instytutu Dziedzictwa na zabytek.pl. Dawne widoki miasta znajdziesz w Wikimedia Commons, w Polonie i w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej. Historię miasta zestawia hasło „Żmigród” w Wikipedii, z przypisami do literatury.

Jak sprawdzić, czy obiekt jest zabytkiem?

Wejdź na zabytek.pl, wpisz „Żmigród” i przejrzyj listę obiektów z karty NID. Jeśli obiektu tam nie ma, zapytaj wojewódzkiego konserwatora zabytków albo gminę, bo poza rejestrem istnieje też gminna ewidencja zabytków.

• Rejestr zabytków prowadzi wojewódzki konserwator, a NID udostępnia jego dane publicznie.
• Gminna ewidencja zabytków jest szersza niż rejestr.
• Karta obiektu zawiera nazwę, datowanie i zwykle zdjęcie.
• Przy cytowaniu zapisuj datę odczytu, bo dane się zmieniają.

Gdzie znaleźć stare widoki Żmigrodu?

Stare widoki Żmigrodu znajdziesz w trzech miejscach, od najłatwiejszego:

1. Wikimedia Commons: rycina Wernera „Kirch u. Bethaus in Trachenberg” i współczesne zdjęcia z licencjami.
2. Polona: zdigitalizowane zbiory Biblioteki Narodowej, szukaj hasła „Trachenberg”.
3. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa: pocztówki, mapy i druki dawnego Śląska.
4. Pod hasłem „Trachenberg Schloss” łatwiej znajdziesz niemieckie widokówki pałacu.

Czego dostępne źródła nie mówią?

Uczciwie przyznaję, czego nie wiem. W źródłach, z których korzystam, brakuje kilku rzeczy:

• Pewnej daty budowy zamku i wieży zamkowej.
• Daty i okoliczności zniszczenia pałacu.
• Związku Valentinusa Schmidta z konkretnym właścicielem zamku.
• Pełnej listy uczestników spotkania z 1813 r.

Jeśli masz rodzinne zdjęcia, pocztówki albo wspomnienia z pałacu, warto je zachować i opisać. Pamięć mieszkańców często wypełnia luki, których archiwa nie zamykają.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zamek w Żmigrodzie można zwiedzać?

To zależy od zarządcy obiektu, który ustala zasady dostępu i ewentualne godziny. Nie podaję godzin bez aktualnego źródła, więc przed wizytą zadzwoń do gminy Żmigród albo do zarządcy. Park i okolice rezydencji zwykle obejrzysz z zewnątrz w czasie zwykłego spaceru.

Kim byli Hatzfeldtowie w Żmigrodzie?

Hatzfeldtowie to ród związany z miastem co najmniej od połowy XVII w. W 1654 r. hrabia Melchior von Hatzfeldt przekazał kościół Trójcy Świętej katolikom, a w 1813 r. w ich pałacu podpisano protokół trachenberski. Wcześniej, pod koniec XVI w., fundatorem kościoła był Adam von Schaffgotsch.

Gdzie jest epitafium komendanta zamku?

Epitafium Valentinusa Schmidta z 1672 r. znajduje się w kościele Trójcy Świętej przy ul. Kościelnej, wśród płyt nagrobnych z XVI-XIX w. Oglądaj je poza Mszami, żeby nie przeszkadzać modlącym się. Fotografię płyty z opisem znajdziesz w Wikimedia Commons.

Co oznacza herb nad portalem kościoła Trójcy Świętej?

Nad renesansowym portalem jest kartusz z herbem Schaffgotschów. Adam von Schaffgotsch był fundatorem kościoła budowanego od 1595 r. Herb przypomina więc o rodzie, który rządził miastem, zanim pojawili się Hatzfeldtowie.

Kiedy powstało miasto Żmigród?

Osadę wymienia już bulla papieża Hadriana IV z 1155 r. pod nazwą „Zunigrod”. Prawa miejskie Żmigród otrzymał w 1253 r. od księcia Henryka III Białego (Wikipedia, hasło „Żmigród”, 2026). Według dawnej strony parafii w tym samym akcie książę nadał ziemię pod budowany kościół.

Czy kościół Trójcy Świętej jest zabytkiem?

Tak, kościół jest w rejestrze zabytków jako „kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, z 1599, 1723 - XVIII w.” (Wikipedia, 2026). Na tle zamku i pałacu to najlepiej zachowany zabytek z czasów dawnej rezydencji. W 2025 r. archidiecezja wrocławska umieściła go na liście kościołów jubileuszowych Roku Świętego.

Kto dziś prowadzi parafię w Żmigrodzie?

Parafię Trójcy Świętej prowadzą księża misjonarze ze Zgromadzenia Misji (CM). Według strony archidiecezji wrocławskiej z października 2026 r. proboszczem jest ks. Jerzy Tyrak CM. Sprawy kancelaryjne załatwisz w parafii, a ten przewodnik jest serwisem niezależnym, nie stroną parafii.

Źródła i literatura

1. Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków, zabytek.pl (odczyt 2026).
2. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 (ISAP).
3. Wikipedia, hasło „Żmigród” (odczyt 2026).
4. Wikipedia, hasło „Parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie” (odczyt 2026).
5. Wikipedia, hasło „Kościół Trójcy Świętej w Żmigrodzie” (odczyt 2026).
6. Wikipedia, hasło „Kościół św. Stanisława Kostki w Żmigrodzie” (odczyt 2026).
7. Wikimedia Commons, epitafium Valentinusa Schmidta (1672), fot. 2021.
8. Friedrich Bernhard Werner, „Kirch u. Bethaus in Trachenberg”, rycina, XVIII w., domena publiczna (Wikimedia Commons).
9. Archidiecezja wrocławska, parafia Trójcy Świętej w Żmigrodzie (odczyt 27.10.2026).
10. Polona, biblioteka cyfrowa Biblioteki Narodowej oraz Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa.
11. Dawna strona parafii Trójcy Świętej w Żmigrodzie, wersja z 2022 r. w Internet Archive (Wayback Machine).
12. Zdjęcie wyróżniające: Pnapora, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.

Uwagi do tekstu (nie publikować): kilka spraw, które redakcja powinna znać przed publikacją.

• Karta faktów nie ma nic o wieży zamkowej, ruinach ani parku. Dlatego tekst nie podaje dat, wysokości, numeru rejestru ani stanu zachowania i odsyła czytelnika do zabytek.pl. W ostatnim zdaniu tej sekcji, „Tak, wieżę zamkową w Żmigrodzie opisuje rejestr zabytków”, stoi założenie z briefu, którego nie sprawdziłem. Przed publikacją trzeba je potwierdzić na zabytek.pl albo złagodzić.
• Karta faktów nie podaje kilku ogólnych informacji, które dodałem: wojny z Napoleonem jako kontekst roku 1813, art. 3 pkt 1 ustawy o zabytkach (cytowany z pamięci, brzmienie trzeba porównać z ISAP), rolę wojewódzkiego konserwatora i gminną ewidencję zabytków.
• Adresy URL pliku w Commons, ISAP i Wayback zbudowałem według ich standardowego wzoru i nie otwierałem ich.
• Pytanie z PAA o sekretarza gminy pominąłem, bo nie pasuje do tematu. Pytanie FAQ o Nowy Żmigród zastąpiłem innym, bo w treści jest już nagłówek z tym pytaniem.